Qafqaz: Xalqların və Dinlərin Mozaikası (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Kafkasya bölgesi, beşeri medeniyetin en kadim merkezlerinden sayılır. Bulunan eserler, o bölgedeki ziraat ve hayvancılığın Milad öncesi 5 bin yıla ve demir işinin Milad öncesi 3 bin yıla dayandığını gösterir. (MacLeod, Jones, 1980).Bu bölgenin tarihini araştırmak, şunu gösterir ki Kafkasya bölgesi, Rusya, İran, Osmanlı ve Rum gibi büyük imparatorlukların dikkatini çekmiştir. Fakat son 180 yıl boyunca yaşanan Rus istilası ve bölge birimlerinin Rus sisteminde tamamen hazmedilmesi, Kafkasya bölgesindeki kültür, resmi dil, yönetim sistemi, ekonomik ve sosyal işler çok etkilenmiştir. Ama Kafkasyada yaşayan halklar genel olarak kendi dillerini, mezheplerini ve milli ve yöresel ayinler ve adetlerini nesilden nesile aile içinde çocuklarına öğretmişler ve günümüzde de Rus etkisinin (eski Sovyet devleti) Kafkasyada yok edilmesi için, istiklalcı düşünceler revaçtadır ve Kafkasya bölgesinde milli ve yerli kültüre geri dönüş görülmektedir.Kafkasların kültürel durumuKafkasya bölgesi, İslam-Doğu kültürü ve Batı-Hıristiyan (Ortodoks) kültürünün birbirine kavuştuğu yer sayılır. Kafkaslar bölgesi, kültür-medeniyet açısından binlerce yıllık geçmişi vardır. Tarih boyunca Kafkasyanın yol ve ulaşum hattı olması, bu bölgede kültürlerin ve medeniyetlerin birbirine kavuşmasına sebep olmuştur.Kafkasya bölgesinin coğrafi özellikleri, çok eski zamanlardan beri bir arada yaşayan farklı etnik grupları içinde bulundurmuştur ve geçmişindeki sayısız olaylar, bölgenin tarihini oluşturmuştur. Hantington’a göre Kafkasya bölgesi medeniyetlerin çarpışma hattında yer alır ve Azeri Müslümanlar ile Ermeni Hıristiyanların karşı karşıya gelmesini örnek gösterir. (Hantington, 1993)Strabo’nun yazdığına göre iki bin yıl önce, yaklaşık 70 kabile bu bölgede yaşıyordu ve farklı dillerde konuşuyordu. (Ahmadiyan, 1997)Etnikler ve Mezhepler mozaiki olarak Kafkasya bölgesiKafkasya bölgesini etnik gruplar mozaiki olarak adlandırabiliriz. Bölgede bulunan 50’den fazla farklı etnik grubu, bu iddiiayı doğruluyor. Birbirindenfarklı çok ırkları, dilleri, mezhepleri, kültürleri ve sosyal yapıları olan bu etnik gruplar, bu bölgede kendisine munhasır bir durum yaratmıştır.Avrupa ve Asyanın ticari hattı olması ve farklı kültürler, milletler ve mezheplerin karşılaştığı bu Kafkasların stratejik önemi, kimseye örtülü değil. Kafkasyadaki dil, etnisite, kültür ve mezhep çeşitliliği dünyanın hiçbir yerinde yoktur.Dil ve etnisite çeşitliliğinin hem pozitif hem de negatif yönleri vardır. Bir taraftan dil ve etnisite farkları beşeri medeniyetin gelişmesine yol açar ve bilim ve kültür paylaşımını sağlar. Diğer taraftan da bazen etnik ve mezhepsel çatışmalara yol açabilir. Azeriler ve Ermeniler arasında yaşanan Karabağ çatışması bunun bir örneğidir. Abhazlar ve Gürcüler arasında geçen Abhazya savaşı da bir diğer örneğidir. Sovyet devleti zamanında, Kafkasya bölgesinde bulunan etnik gruplar ve mezheplere karşı uygulanan ayrımcı politikalar, kül altındaki bir ateş gibi Sovyet devleti çökünce alevlendi ve çekişmelere yol açtı. (Cornell, 2001)İslam öncesi Kafkasyada bulunan din çeşitliliğiMüslüman ordusunun Kafkasya bölgesine girmesinden önce, batı tarafında bulunan bölge halkları Hıristiyanlığa inanırdı. Ermenistan dünyada Hıristiyanlık hakimiyetini kabul eden ilk ülke oldu. (301 M.) Ermenistandan sonra Gürcistan da Bizans eliyle Hıristiyanlığa yöneldi. İranın bir parçası olan Doğu Kafkasyada da Zerdüştlük revaçtaydı. Azerbaycan Cumhuriyetinde bulunan birçok Ateşkede (Ateş tapınağı) bunu göstermektedir.Milad öncesi birinci asırda, Kafkasya bölgesini ele geçirmek için Sasaniler döneminde İran ve Bizans (Doğu Rum) imparatorlukları arasında savaş yaşandı. 3. asırdan sonra Hıristiyanlık, Kafkasya bölgesinde yayılmaya başladı ve Gürcüler 4. asrın başında Hıristiyanlığa yöneldi. Son olarak da 7. ve 8. asırlarda Kafkasya bölgesi Müslümanlar tarafından ele geçirildi. Azerbaycan ve Dağistan gibi bölgenin birçok noktasında İslamiyet yayıldı. Bölgede yaşayanların 80% Müslümandır ve Ruslar ve Komünistler zamanında, onların yıkıcı uygulamalarından korkmadılar, hatta yüzbinlerin toplu uzaklaştırmalarında bile kendi inançlarını savundular ve onu yaymaya çalıştılar.Kafkasya bölgesinde İslami gelenekler ve adetlerSovyet devleti zamanında Kafkasyadaki Müslüman bölgelerde, dini merasim ve ayinler yok edilemedi, nitekim İslam araştırmaları uzmanı ve Moskovadaki Karnegi merkezinin (Carnegie) başkan vekili olan Aleksi Malaşenko (Alexey Malashenko) hatıratında böyle yazar:“Sovyet döneminde aslında deyimler değişti ama içerik aynı kaldı. Fakat başka bir şekilde. Mesela Mescidler ve Camiiler kapatıldı ama insanlar, Komünist Partisinin onlara hazırladığı Kızıl Odaları (Lenin Evleri) Mescid ve Camii yerine kullandılar. Bu durum hatta Komünist rejimin en zirvede bulunduğu zaman bile vardı.”Melşinka ayrıca diyor ki Kafkasya ve Orta Asyanın dağlık bölgelerindeki kasabalar ve uzaktaki köylerde, İslamiyet varlığına devam etti ve geleneksel merasim ve ayinler hiç kesilmedi.Aslında İslam, Komünist ve ondan sonra gelen Bolşevik ideolojisinden önce bölgedeki insanların tüm örflerinde ve hatta gündelik hayatlarında kök salmıştı ve Sovyet Birliğinin zirve döneminde kendisini milli gelenekler ve genel kültür sayesi altında gizlemişti ve böylece o zamanı atlatabildi.Bunun için her ne kadar Sovyet devleti, İslami düşüncelere karşı gelmişse de, rejimi çökünce İslamiyet tekrar hayata geçti ve Kafkasya halklarının fiilen İslamiyete bağlı olduklarını bugün görebiliriz. İnsanların Mescidler ve Camiilerde toplanması ve bunun gibi İslamiyete ait olan bazı gelenekler ve Nevruz gibi diğer ortak gelenekler Kafkasyanın birçok bölgesinde görülmektedir.Bu tezde, Kafkasya halklarının İslam medeniyeti sayesinde kazandığı gelenekler ve adetleri incelemeye alacağız.