Raşidi xəlifəsi Əli ibn Əbu Talibin dövründə Azərbaycan (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Müsəlman dünyasının bir parçası olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük müsəlman Respublikası sayılır. Digər Qafqaz xalqları kimi, Azərbaycan xalqı da tarixən milli-mənəvi və dini dəyərlərinə sadiq qalmış, öz adət-ənənələrinə ehtiramla yanaşmışdır. Qafqazda İslamın yayılması, əsasən, Azərbaycandan başlayır və Azərbaycan tarixinin böyük bir hissəsini təşkil edir. Bu baxımdan, Azərbaycan Qafqazda İslam dəyərlərinin, İslam sivilizasiyasının inkişaf etdirilməsində xüsusi rol oynamışdır.Xəlifə Əli ibn Əbu Talibin xilafəti dövründə Azərbaycanla ilk münasibətlərin, buraya vali təyin etməklə başladığı müşahidə olunur. Müsəlmanlar arasında meydana gələn ixtilaflar əsnasında, Sasani İmperiyasının bəzi əyalətlərində olduğu kimi, Azərbaycanda da İslam hakimiyyəti zəifləyərək, mərkəzi idarədən qopma ərəfəsinə gəlmişdi.Xəlifə Əli ibn Əbu Talibin dövründə ərəblərin Azərbaycana köçürülmələri prosesi gücləndi. Xəlifə Əli Əşəs ibn Qeysi Azərbaycana vali təyin etdi. O, Azərbaycana gələndə əhalinin çoxu İslamı qəbul etmişdi və “Quran” oxuyurdu. Əşəs təqaüd alan və divan əhli olan ərəbləri Ərdəbilə yerləşdirdi və sonralar genişləndirilən məscid inşa etdi. Ərəblər Azərbaycanda yerləşdikdən sonra, onların Kufə, Bəsrə və Suriyadan olan qohumları oraya can atdı. Onlar bacardıqları qədər torpağa sahib oldular. Qorunmaq üçün onlara sığınan kəndlilər ərəblərdən asılı vəziyyətə düşdülər.661-ci ildə xəlifə Əli ibn Əbu Talibin şəhid edilməsindən sonra, xilafətdə baş verən siyasi çevriliş – Əməvilər sülaləsinin hakimiyyət başına gəlməsi Alban hökmdarı Cavanşiri siyasi xəttini dəyişməyə vadar edir. Ərəblərdən özünü zorla qoruyan Bizansdan əli üzüldüyü üçün o, Azərbaycana ola biləcək yeni yürüşlərin qarşısını almaq məqsədilə ilk Əməvi xəlifəsi Müaviyə ilə danışıqlar apararaq, 667 və 670-ci illərdə xilafətin paytaxtı Dəməşqə gedərək onunla görüşmüşdür. Nəticədə, Cavanşirin xahişi ilə Albaniyadan xilafət xəzinəsinə axan vergilərin miqdarı da əvvəlkinin üçdəbiri qədər azaldılmışdı. Buna əlbəttə, o dövrdə xilafətdə və onun hüdudlarından kənarda baş verən hadisələr, o cümlədən Əməvilər hakimiyyət başına gələnədək Əli ibn Əbu Talib ilə Şam hakimi Müaviyə arasında baş verən siyasi çəkişmələr, sonralar isə hakimiyyəti ələ alan Müaviyənin apardığı Ərəb – Bizans müharibələri də təsir edirdi.Qeyd etdiyimiz proseslər davam etdikcə, Azərbaycan tarixində tamamilə yeni bir güc rol oynamağa başlamışdır. Yeni qurulan böyük İslam dövləti bugücü təmsil edirdi. Bu yeni və sağlam güc qarşısında əvvəllər Azərbaycanı öz nüfuzu sahəsinə qatmaq istəyən Bizans və Sasani mübarizəsi sona çataraq, meydanı müsəlmanlara tərk etmişdi. İlk dövrlərdə İslam ordularının buralara gəlişi müntəzəm olmayıb, yavaş görünsə də, qısa bir zaman sonra müsəlmanlar Şərqi Qafqazı fəth etmiş və valilər vasitəsilə bu torpaqları idarə etmişlər.