Gəncədə multikulturalizm ənənələrinin tədqiqində İslam dövrü tarixi-memarlıq abidələrinin əhəmiyyəti (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Çoxəsrlik milli-mənəvi dəyərlərin, tarixi ənənələrin mühafizə edildiyi Gəncə şəhəri ölkəmizdə bir sıra mühüm sosial-mədəni islahatların «hərəkətverici qüvvəsi» hesab edilmişdir. Əsas tarixi dəyişikliklərin baş verdiyi bu qədim şəhər həm də Vətənimizə hücum etmiş düşmən qoşunlarına qarşı mühüm üsyanların olduğu mərkəz kimi tanınmışdır.Miladdan əvvəl birinci minillikdə cəsarətli qadın sərkərdə Tomris Xatun hiylə ilə döyüşdən əvvəl gənc döyüşçü oğlunu aldadaraq öldürmüş Əhəməni (Fars) hökmdarı II Kirosun başını qədim Gəncə qalası yaxınlığında baş vermiş döyüşdə kəsmişdir. Gəncə şəhərində bu günə qədər də ailələrdə qız övladlarını Tomris (Tumruz) adlandırırlar. Almaniyada Drezden şəhərində isə bu cəsarətli qadın hökmdarın şərəfinə bir abidə ucaldılmışdır [5].Müsəlman Şərqinin İntibah dövrünün böyük mütəfəkkiri və şairi Nizami Gəncəvinin (1141-1209), ilk filosof, şahmatçı və bəstəkar qadınlardan hesab edilən Məhsəti Gəncəvinin (1096-1160) yurdu olan Gəncə şəhərində 1231-ci ildə dulusçu sənətkar usta Bəndərin başçılığı ilə monqollara və Xarəzmşahlara qarşı üsyan baş vermiş, 1804-cü ildə isə Gəncənin sonuncu xanı Cavad xan oğulları ilə birlikdə Çar Rusiyasına qarşı son damla qanına qədər mübarizə aparmış və şəhid olmuşdur. Cavad xan söz verdiyi kimi, işğalçılar yalnız onun şəhid olmasından sonra Gəncə torpağına ayaq qoya bildilər [2].Ölkənin qərb bölgəsindəki ən qədim pravoslav kilsələrdən biri Gəncə şəhərində yerləşir və indiyədək xristian möminlər burada dini ayinlərini yerinə yetirir, mühüm tarixi tarixləri və bayramlarını qeyd edirlər. Bu qədim məbəd mühüm tarixi və memarlıq abidəsi kimi qorunur, şəhər sakinləri pravoslav möminlərə hörmət və ehtiramla yanaşırlar. Qeyd etmək lazımdır ki, ölkəmizdə ən böyük və eyni zamanda, qədim alman lüteran kilsələrindən biri də Gəncə şəhərindədir və mühüm tarixi-memarlıq abidəsi kimi mühafizə edilir. Şəhərin əksər əhalisinin müsəlman olmasına baxmayaraq, Gəncə sakinləri əsrlərdən bəri qədim alban xristian məbədlərinə, həmçinin gürcü kilsəsinə və digər abidələrə xüsusi hörmətlə yanaşırlar.Tədqiqat materialı və üsullarıGəncə «Yəhudilər küçəsi», «Ləzgilər məhəlləsi», «Lahıc məhəlləsi» kimi yaşayış məskənlərinin olduğu, fərqli millətlərin və milli azlıqların sülh şəraitində əsrlər boyu yaşadıqları azsaylı şəhərlərdən biridir. Səbəb isə bu şəhərdə, ümumiyyətlə, ölkəmizdə birgəyaşayış mədəniyyətinin qorunması, multikultural, tolerant dəyərlərə sadiqliyin mövcudluğudur.«İmamzadə» sözü «imamın övladı» mənasını ifadə edir və «imam nəslindən olan» deməkdir. İmamzadə xalqın müqəddəs ibadət yeri və ziyarətgahı hesab olunur. Ümumiyyətlə, Əməvilər sülaləsi dövründə (661-750) zülm və təqiblərdən qaçan «Əhli Beyt»in bir çox üzvü xilafətin ucqarlarında sığınacaq tapmışdır. Həzrəti İbrahim (ə) İslam mədəniyyətinin mərkəzlərindən birinə Gəncə şəhərinə pənah gətirdi. O, bu torpaqda yerli əhali tərəfindən qorunsa da, Ərəbistandan göndərilmiş şəxslər tərəfindən şəhid edildi. Mövlanə İbrahimin qəbri üzərində türbə tikildi və məzarı ziyarətgaha çevrildi [8].VIII əsrdə tikilmiş məqbərənin ərazisi XIV və XVI əsrlərdə genişlənmiş və onun ətrafında inşa edilmiş binalar, əsasən, XVII və XVIII əsrlərdə tikilmişdir. Türbə İmamzadə kompleksinin ən qiymətli tarixi abidəsidir. Onun hündürlüyü 12 m, qübbənin hündürlüyü 2,7 m, diametri 4,4 m-dir, kənarda isə qübbə mavikaşılı üzlüklə örtülmüşdür [9].XX əsrdə görkəmli tədqiqatçılar – arxeoloq, professor İsaq Cəfərzadə və epiqrafika sahəsində görkəmli alim, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Məşədixanım Nemətovanın tədqiq etdiyi qədim kitabə İmamzadədə türbənin daxili divarları üzərində tapılıb və aşağıdakı kimi oxunub: «O, Allah, əbədidir. Bu, İmam Məhəmməd Baqir oğlu Mövlanə İbrahimin gözəl cənnət bağçasıdır. O, müqəddəs babasının (ona salam olsun) dünyadan köçməsindən 120 il sonra vəfat etmişdir». Bu tarixi kitabənin sayəsində elmi araşdırmaların nəticəsi olaraq İmam oğlu – Mövlanə İbrahimin məzarı üzərində türbənin 739-cu ildə inşa edildiyi məlum oldu.İmamzadə ziyarətgahının ərazisi böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi şəcərəsənin nümayəndələri – Şeyxzamanlıların istifadəsində olmuşdur. Əsrlər boyu Mövlanə İbrahimin türbəsi müqəddəs ibadət yeri olmuşdur. Əfsanəvi şəxsiyyət, Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixində adını əbədiləşdirmiş sərkərdə Cavad xan Ziyadoğlunun (1748-1804) göstərişi ilə İmamzadədə geniş bərpa işləri aparılmışdır.1878-1879-cu illərdə general-mayor İsrafil bəy Yadigarzadənin təşəbbüsü ilə və XX əsrin əvvəllərində Gəncə ziyalılarrının təşəbbüsü ilə kompleksdə əsaslı təmir aparılmışdır [5].Bu müqəddəs məkanda Şeyxzamanlılar, Pişnamazzadələr şəcərələrinin nümayəndələri, Mirzə Mehdi Naci, Seyid Mir Abbas Ağa, general-mayor İsrafil bəy Yadigarzadə və digər görkəmli şəxslər dəfn olunmuşlar. Əsrlər boyu Gəncə İmamzadə ziyarətgahı xeyriyyəçiliyin və ehtiyacı olanlara təmənnasız köməyin ünvanı kimi tanınmışdır.1930-cu ildən 1944-cü ilə qədər İmamzadə kompleksinin bəzi yardımçı binaları (hücrələri) kimsəsiz uşaqlar üçün sığınacaq kimi istifadə edilib. Bu müqəddəs məkanda Böyük Vətən müharibəsi illərində müxtəlif millətlərin nümayəndələri olan yeniyetmə və gənclər təmənnasız olaraq yaşamış, onlara müxtəlif peşələr tədris edilmişdir. Bu gün müqəddəs İmamzadə ziyarətgahına hələ də müxtəlif dini inancın tərəfdarları olan və artıq yaşa dolmuş ahıl insanlar minnətdarlıq hissi ilə ziyarətə gəlirlər [6].Azərbaycan Respublikasında tolerantlıq və multikulturalizm qədim tarixi köklərə, çoxəsrlik ənənələrə malikdir və xalqın həyat tərzidir. Müxtəlif dini, mədəni və tarixi abidələrin qorunması Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev tərəfindən təməli qoyulmuş dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biridir. Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyevanın rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr, həmçinin dini, tarixi və memarlıq abidələrinin bərpası ilə bağlı ulu öndər Heydər Əliyevin müdrik siyasətini uğurla davam etdirən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin çoxsaylı fərman və sərəncamları Azərbaycanın Dövlətinin zəngin milli-mədəni irsimizin qorunmasına dövlət qayğısının parlaq nümunəsidir. Dövlət başçısı cənab İlham Əliyevin 2010-2015-ci illərdə imzaladığı 7 Sərəncam əsasında Gəncə İmamzadə Kompleksi yenidən qurulmuş, ənənəvi Gəncə memarlıq üslubunda tikinti işləri yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir. Burada 40 metr hündürlüyü olan iki minarə tikilmiş, kişilər və qadınlar üçün ayrı-ayrı ibadət zalları inşa edilmişdir. Kompleksdə 90 yataqlı otağı olan qonaqlar üçün mehmanxana inşa edilmişdir. Möhtəşəm İmamzadə kompleksi İslam dünyasının müqəddəs ziyarətgahlarından biridir və Şərqin yalnız yerli əhali üçün deyil, eyni zamanda, xarici ölkələrdən gələn bir çox zəvvarların ziyarət etdikləri müqəddəs məkandır.Gəncə sakinləri qürurlu, lakin humanist, sadə insanlardır. Onlar haqsızlığa qarşı mübarizə aparmışlar, amma hər zaman ehtiyacı olan insanları müdafiə etmişlər. Bu gün şəhərdə milli-mənəvi dəyərlər minilliklər əvvəl olduğu kimi qorunub saxlanılır. Gəncə sakinləri dövlətçiliyin qorunması, ölkənin hərtərəfli inkişaf strategiyasını, Vətənin bütövlüyünü, işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsini və ölkədə sabitliyin qorunub saxlanılmasının tərəfdarlarıdır.Gəncə daim mühüm mədəniyyət, elm və sənaye mərkəzi, əsrlər boyu tolerant dəyərlərin qorunduğu şəhər mövqeyini qoruyub saxlamışdır.Ölkəmizin qədim elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Gəncə şəhərində, Dövlət Tarix-Mədəni Qoruğu ərazisində yerləşən İmamzadə abidəsi 739-cu ildə Məhəmməd Peyğəmbərin nəticəsi olan Beşinci İmam Məhəmməd Bağırın oğlu Movlanə İbrahimin məzarı üzərində ucaldılmışdır. Bu abidə şəhərin əsas simvollarından biridir [12].Kiçik Qafqaz dağlarının (qədim Gəncə dağları) şimal-şərq yamaclarını Kür-Araz ovalığı ilə birləşdirən Gəncə Şərqin ən qədim şəhərlərindən biri olmaqla yanaşı, Azərbaycanın gözəl mənzərəsi, zəngin su mənbələri, mülayim iqlimi, məhsuldar torpaqları ilə seçilən ərazisində yerləşir. Tarixən Gəncə daim əlverişli coğrafi mövqeyə malik olmuş və Azərbaycanın mədəni-iqtisadi həyatında mühüm rol oynamışdır. Bu şəhər Asiya ilə Avropanı birləşdirən qədim İpək Yolu üzərində yerləşmişdir. Beləliklə, Gəncə müxtəlif sivilizasiyalar arasında mənəvi körpüdür.