Təsəvvüf tariximizdə tolerantlıq və multikultural dəyərlər (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Azərbaycan tarixi multikulturalizm və İslam həmrəyliyi dəyərlərinin zənginliyi ilə nəzərə çarpır. O cümlədən, xalqımızın mütəfəkkirləri, ədib və sufiləri də fərqli din, məzhəb və mədəniyyətlərə özlərinin tolerant münasibətilə dövrün ictimai-fəlsəfi məktəbləri içində özünəməxsus yer tutur. Dini radikalizmlə mübarizədə, həmçinin multikulturalizmin, İslam həmrəyliyinin təbliğində Azərbaycan mütəfəkkirlərinin əsərləri böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu istiqamətdə Orta əsrlər Azərbaycan ədiblərinin, sufilərinin əsərlərinin tədqiqi günümüzün multikulturalizm, tolerantlıq, İslam həmrəyliyi ideyaları baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə sufi mütəfəkkirlərə nümunə olaraq, Nizamini, Nəsimini, Xətaini, Füzulini, Seyid Yəhya Bakuvini, Nigarini və başqalarını göstərə bilərik.Azərbaycan ədəbiyyatının şah əsərlərini yaradan Nizami Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” və “Xosrov və Şirin” poemaları təsəvvüf baxımından da önəmlidir. Nizami bütün yaradıcılığında, xüsusilə “Leyli və Məcnun” poemasında ilahi eşqi tərənnüm edir. Orta əsrlərdə dini radikalizmə qarşı insan və vicdan azadlığını təbliğ edən Nəsimidə də ilahi eşq əsasdır və o, öz əsərlərində şəriətin dar hüdudlarını qırıb, kamil insanda ilahi təzahürünü görür. Dahi Füzulidə biz sufi fəlsəfəsinin əsası olan kamil insanın səcdəgah olması ideyasını görürük. Öz müasirləri tərəfindən piri-türk adlanan Ərdəbil şeyxi Şeyx Səfiəddin isə övliyaların Haqqın təzahürü olduğunu yazırdı. Eyni ideyaları Səfəvilərin qurucusu Şah İsmayıl Xətainin yaradıcılığında da görürük. Seyid Yəhya Bakuvi və Seyid Nigaridə ilahi eşqlə yanaşı, İslam həmrəyliyinin əsasları vardır, məzhəblərüstü İslam ideyası təbliğ edilir. Orta əsrlərin bu humanist ənənəsi XIX-XX əsrlərdə də davam edir. Seyid Əzim Şirvani və Mirməhəmmədkərim əl-Bakuvinin yaradıcılığı İslam qardaşlığı ideyası ilə yanaşı, təsəvvüf baxımından da zəngindir.Azərbaycan ədibləri, sufi mütəfəkkirləri qonşu erməni və gürcü xalqlarının yaradıcılığına güclü təsir göstərmişlər. Şota Rustavelidə və erməni hərfləri ilə türkcə yazan Sayat Nova və digər erməni mütəfəkkirlərində bunun izlərini görürük. Azərbaycan mütəfəkkirlərinin əsərləri orta əsrlərdə gürcü və erməni dillərinə də tərcümə edilmişdir.Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən 2016-cı ilin “Multikulturalizm İli”, 2017-ci ilin “İslam Həmrəyliyi İli”, 2019-cu ilin “Nəsimi İli” elan edilməsi gənc alimlərin qarşısında bu istiqamətdə yeni vəzifələr qoyur.Gənc nəslin dini baxımdan maariflənməsi, multikultural ideyalar, İslam həmrəyliyi və tolerantlığın möhkəmlənməsi baxımından bu əhəmiyyətlidir.