İslam numizmatikasının inciləri – Sacilər dövrünə aid Azərbaycan sikkələri (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Tarixi Azərbaycan ərazisində 889-929-cu illərdə hakimiyyətdə olmuş İslam sülaləsi – Sacilər dövlətinin tarixi, mədəniyyəti, iqtisadiyyatı bir sıra tədqiqatlarda araşdırılsa da, numizmatikası daim maraq kəsb edir.Bəzi mənbələrdə türklər olaraq qeyd edilən sacilərin ilk rəhbəri təcrübəli hərbçi Əbu Sac Divdadın oğlu Muhəmməd 889-cu ildə Azərbaycan və Dəbilə canişin təyin edilmişdir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi Numizmatika Fondunda (AMEA MATM NF) qorunan gümüş dirhəm (NF 5374) Bərdədə hicri 285 = 898-ci ildə Muhəmməd ibn Divdad adından zərb edilmişdir (d = 22 mm, q = 1 mm, ç = 3,4 q). Bu hökmdarın adından Azərbaycanda gümüş dirhəmlərin zərbinin 287 = 900-cü ildə davam etdiyi tapıntılarla təsdiqini tapır.Muhəmməd ibn Əbu Sac 901-ci ildə dünyasını dəyişdikdən sonra oğlu, Dəbil əmirliyinin canişini Divdadın qısamüddətli hakimiyyəti əmisi Yusifin müdaxiləsi ilə sona çatır. AMEA MATM Xüsusi Fondunda qorunan Yusifin adı həkk edilmiş qızıl dinarlardan biri Ərdəbildə hicri 293/905-ci ildə ((XF 575; 4,5 q), digəri isə hicri 300/912-ci ildə Ərminiyyədə zərb edilmişdir (XF 576; 5,2 q).Səriştəli siyasətçi, təcrübəli hərbçi və istedadlı şair olan Yusif ibn Divdadın hakimiyyəti dövründə (901-928) Sacilər sülaləsi daha da gücləndi və Azərbaycan yenidən müstəqil oldu. Ərdəbildə 902-ci ildə zərb edilmiş dirhəmdə həm xəlifə Mütəzidin, həm də Yusifin adları zərb edilmişdi (MATM NF 48205, 1,5 q). Dövlət Ermitajında qorunan 906-925-ci illərə aid Bərdə, Marağa və Ərdəbil gümüş dirhəmlərinə Yusif ibn Əbu Sacın adı həkk edilmişdir.928-ci ildə Qərmətilərlə döyüşdə məğlub olan Əmir Yusifin taxtı onun qohumu Əb ul-Musafir əl-Fəthə (928-929), daha sonra qulam Müflix əl-Yusufiyə, 932-ci ildə isə Əmir Deysəm ibn İbrahimə qismət oldu.Dövlət Ermitajında Müflix adından Bərdədə 319=931 və Ərdəbildə 320=932-ci illərdə zərb edilən sikkələr qorunur. AMEA MATM Numizmatika Fondunda hicri 320/932-ci ilə dair Ərdəbil dirhəmi (NF27282, 2,8 q) və Dəysəm ibn İbrahimin adı həkk edilmiş hicri 341/952-ci ilə aid gümüş dirhəmlər saxlanılır (NF27284, 3,43 q; NF 27283, 4,75 q).İslam numizmatikasının səciyyəvi cəhətləri – Quran ayələrinin əks edildiyi Saci sikkələrində hicri təqvimi tətbiq edilmiş, xəlifə, canişin adları və titulları, bəzi hallarda şəhər-zərbxana, digər hallarda isə ümumi inzibati ərazi adları zərb edilmişdir. Uyğun dövrə aid tapıntıların Azərbaycanda nadir halda rastlanması, belə sikkələrin Xilafətin genişmiqyaslı ticarət əlaqələrində iştirak etməsi və şimal ölkələrinə daşınması ilə izah oluna bilər.