Azərbaycanda İslam dininin ilkin vaxtlarında sosial-iqtisadi vəziyyəti haqqında (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Azərbaycana İslamın gəlməsi ərəfəsində sosial-iqtisadi münasibətlərə bütövlükdə Sasanilər İmperiyası nəzarət edirdi. Xəzərlərin və bizanslıların ölkəyə soxulmaları nəticəsində, Sasani mərzbanı ölkəni tərk etdikdə, bacı (vergini) müvəqqəti olaraq ərəblər yığırdılar. İslamın bölgədə yayılmasının ilkin vaxtlarında yerli əhali həm sasani dini hakimlərinə, həm də xəzərlərə ağır töycü vergisi verirdilər. Sasani şah hakimiyyətindən yalnız vassal kimi asılı olan Azərbaycanın bəzi bölgələrinin özünəməxsus təsərrüfat sistemi var idi. Bölgədə atəşpərəstliklə yanaşı, Xristian dini də geniş yayılmışdı. Bütün bunlara baxmayaraq, əhalinin yarımasılı vəziyyəti onun məhsuldar qüvvələrinin artmasını təmin edir, təsərrüfat və mədəniyyətinin inkişafına kömək edirdi.639-cu ildə ərəb qoşunlarının bir hissəsi Azərbaycandan şimal-qərbə keçdi, bir neçə vuruşdan sonra Azərbaycanın Mil-Muğan bölgəsini fəth etdikdən sonra, əhalini cizyə vergisi verməyə məcbur etdi. Bu dəstənin komandanı Bükeyr ibn Abdullah yerli əhali ilə müqavilə bağlayaraq, belə bir məzmunda fərman verdi ki, əhalinin şəxsiyyəti, əmlakı, dini və qanunlarını mühafizə etmək haqqında verilən mühafizə fərmanıdır ki, həddi-büluğa çatmış hər bir şəxs bir dinar, yaxud onun dəyərini versin, müsəlmana səmimi yanaşsın, ona yol göstərsin, bir gün bir gecə onu saxlayıb yedirtsin. Nə qədər ki, onlar öz üzərlərində ərəb hakimiyyətini qəbul edib ərəblərə xeyirxahlıqla yanaşırlar, onlara əmin-amanlıq təmin olunur və biz öz təəhhüdlərimizi yerinə yetiririk. Əgər onlar öz təəhhüdlərini pozub səmimi olmadıqlarını göstərsələr, xainləri ələ verməyincə, onlara aman yoxdur!. Əks halda, onlar xainlərin həmfikri hesab olunacaqlar. Fərman b.e.-nın 642-ci ilində yazılmışdır. Beləliklə, ərəblər bölgəni işğal etdikdən sonra, burada İslam dini yayılmağa başlandı. O vaxta qədər Azərbaycanın aran əhalisinin müstəqil dili olmaqla yanaşı, həm etnik, həm də siyasi cəhətdən regionun başqa ərazilərindən fərqlənirdi. İlk mərhələdə İslam ərazidə heç də eyni dərəcədə yayıla bilmirdi. İslam Azərbaycanın şimal bölgələrində Xristianlıq, cənub bölgələrində isə Zərdüştlüklə qarşılaşmışdı. İslam ən çox atəşpərəstlik və çoxallahlılığın müqavimətinə rast gəlirdi. İslam dini ilə bütpərəstlik, atəşpərəstlik arasında qarşılıqlı təsir nəticəsində ərəblərin səyi ilə əlaqələndirimə prosesi güclənməyə başlandı. İslamın məcburi surətdə qəbul etdirilməsi halları olmamışdır. Burada İslam etik qaydaları, insanların bərabərlik prinsiplərinə əsasən mövqe qazanması kimi ideyalar əsasında, Sasani-Ərəb-Xəzər və lokal-məhəlli müharibələrdən yoxsul vəziyyətə düşmüş, ümidlərini itirmiş yerli əhali tərəfindən güc tətbiq edilmədən qəbul olunurdu.