İnquşetiyada müsəlman təhsil sistemi (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Bu məqalədə inquş cəmiyyətində İslamın yayılması və təsdiqlənməsi tarixinə ekskurs və İslam təhsilinin müasir vəziyyətinin şərhi verilir. İnquşetiyanın ümumtəhsil məktəblərində Dinin əsasları və İslam mədəniyyətinin əsasları fənlərinin tədris xüsusiyyətləri, müsəlman xalqlarını İslamın dəyərlərinə, ümumbəşəri mədəniyyət və sivilizasiyanın nailiyyətlərinə qoşmaq üçün yaradılmış mədrəsə, kollec, həmçinin İslam institutlarının açılmasında cəmiyyət və muftiyatın rolu nəzərdən keçirilir. İnquşetiyada heç vaxt ali islam təhsil müəssisəsi olmamışdır, burada Qafqazın başqa regionlarında olduğu kimi, keçən əsrlər üçün belə təcrübə toplanmamışdı. Müəyyən tarixi mərhələdə olan İslam təhsil sistemi sovet dövründə praktiki olaraq məhv edilmişdi. Həmvətənlərimizin xarici ali məktəblərdə aldıqları təhsil isə həm ruhanilər, həm də İslamı təhdid görən xüsusi xidmət orqanları tərəfindən çoxlu qınağa səbəb olurdu. Bütün xarici təhsil müəssisələrinə vəhhabizmin potensial mənbəyi kimi baxılır, onların məzunları isə ən azı, Şimali Qafqaz müsəlmanları arasında maarifləndirici fəaliyyətin heç bir növünə buraxılmırdı. Bu da yerli təhsil sisteminin daha çox konservativləşməsinə gətirir, onun durğunluğunu və qapalılığını daha da dərinləşdirirdi.Rusiyalılar dini mənsubiyyətlərindən asılı olmayaraq, onlara əcdadları tərəfindən qoyulmuş başqa mənəvi-etik prinsiplərə malik olduqlarından, ölkəmizin müsəlmanları dünyanın başqa müsəlman regionlarında mövcud olan təhsilin bizim təhsil sistemimizə tətbiq oluna bilməyəcəyini anlayaraq və tədrisin müxtəlif münasib metodlarını düşünərək bu qapalı və qüsurlu dairədən çıxma-ğa cəhd edirlər. Burada müasir mərhələnin yerli reallıqlarına uyğunlaşdırılmış başqa model lazımdır. İnquş muftiyatında bu məsələlərin həllində müsbət təcrübə toplanmışdır. İslam institutlarının bir çox məzunları ruhani təhsili aldıqdan sonra, dünyəvi təhsil almaq üçün ölkənin başqa ali təhsil ocaqlarına daxil olurlar. Onlar belə hesab edirlər ki, müsəlman hərtərəfli inkişaf etmiş şəxsiyyət olmalıdır və bunun üçün bütün imkanlarından istifadə edərək, güclərini sərf edirlər. Ola bilər ki, bu təcrübə ölkəmizdəki mövcud başqa təcrübələrlə birgə İslamın möhkəmlənməsi, müxtəlif etnosların və dinlərin nümayəndələrinin sülh içində yaşayacaqları tolerant cəmiyyətin formalaşması işində müsbət nəticə versin.