Şirvani məktəbinə xas yazı mədəniyyəti (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Türk-İslam mədəniyyətinin elmi-dini qaynaqlarının zənginliyinə rəğmən, tədqiqi vacib olan dövr və bölgələr hələ xeyli çoxdur. XIX əsrdə bugünkü Şimal-Qərbi Azərbaycan hüquq (fiqh), məntiq, təsəvvüf, dil və xüsusilə də xəttatlıq sahəsində yaşanan çox canlı bir dövrün ədəbi əsərləri ilə zəngindir. İsmayıl Siracəddin Şirvani (v.1848) ilə bölgəyə yayılan və bir məktəbə çevrilən sufitəməlli maarifçilik hərəkatı, eyni zamanda, bölgəyə xas yazı mədəniyyəti də meydana gətirə bildi. Bu yazı nümunələrini o dövrün əsərləri olan kitablarda, məscid, xanəgah, bulaqların daş kitabələri və qəbir daşlarında müşahidə etmək mümkündür. Onlar hələ də tarixə canlı şahidlik edən mədəni miras abidələridir. Bir hissəsi itmə təhlükəsi daşıyan və ya aşınmağa başlamış bu miras sırf Car-Balakən bölgəsinə məxsusdur.Azərbaycanın qeyd edilən bu bölgəsində əlyazma əsərlərində və daş kitabələrdə əksər hallarda nəsx xəttindən istifadə edilmişdir. Ancaq həqiqət budur ki, bölgədə istifadə edilən nəsx xəttinin özünəxas üslubu və bəzi xüsusiyyətləri vardır.Məlumdur ki, nəsx xəttinin bir neçə növü vardır; nəstəliq, hicaz nəsxi, nəsx əl-fəzah, nəsxül-hədis, İrani nəsx (neyrizi-nəsxi), Osman nəsxi (yaquti və ya türk nəsxi), Bağdad nəsxi (ərəb nəsxi). Bunun digər bir nümunəsi məhz Car-Tala bölgəsinə aid Zaqatala inzibati ərazisi olan Talanın adı ilə məşhurlaşmış “Tala nəsxi”dir. Bölgədə nəsxin məhz bu xüsusi növünə üstünlük verilmişdir. Çünki burada həmin yazı özünəməxsus bəzi xüsusiyyətləri ilə seçilmiş, ətraf bölgələrdə olmamaqla yanaşı, Dağıstan kimi qonşu bölgələrdə “Talanın incisi” olaraq adlandırılmış və bu yazı növünə mədhiyyələr qoşmuşlar. Nəsxin digər növlərinin əksinə, bu yazı üslubu bəzi özünəməxsus əlamətləri ilə seçilir.Bu yazı növü ilə bölgədə tanınan ən məşhur xəttat Talalı Molla Məhəmməddir. Onun adı katibi olduğu yazmalarda Molla Məhəmməd ibn Səfər ibn Abbas ət-Talali, yaxud Məhəmməd ibn Səfər ət-Talali kimi qeyd edilmişdir. Onu da qeyd edək ki, həm xəttat, həm nəqqaş, həm də həkkak məharəti olanlarla çox nadir hallarda rastlaşılırdı ki, Molla Məhəmməd də məhz belə bir peşəkar idi. Mədrəsə kitablarının, alimlərin xüsusi ədəbiyyatının köçürülməsində, eyni zamanda, məscid və minbər yazılarında onun xəttatlıq və nəqqaşlıq nümunələrinə və bununla bağlı xüsusi qeydlərinə rast gəlmək mümkündür. O, təkcə Car nahiyəsində deyil, Dağıstanda da xəttinin gözəlliyi ilə tanınmış biri idi.Qeyd edək ki, bölgədə bu xətti ustalıqla istifadə edən başqa xəttatlar da mövcuddur. Rəsul ibn Mahmud İlisuvi, Hacı Bayraməli Qımıri, Güllüklü Usta Murtaza Əli, Şeyx Məhəmməd İlisuvi və başqa xəttatlarla yanaşı, məhz talalı xəttatlar – Ramazan ibn Mehdi ət-Talali, Məhəmməd ibn İsmayıl ibn Yusif ət-Talali, Hacı İskəndər ət-Talali və Molla Məhəmməd ibn Səfər ibn Abbas ət-Talali, Əbu İshaq İsmayəl ət-Talali və Talalı Şaban Əfəndi məhz bu yazı nümunəsi ilə tarixdə iz qoyub getmiş sənət əhlidir.