Qədim orucluq ayini və Sirius-Şira kultu (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Bаkıda dəniz sahilində qayanın üzərində yerləşən Qız qalasının qeyri-adi arxitekturaya malik olan inşası dünya memarlığında bir sirr kimi qalmaqdadır. S.Aşurbəyli qalanın zəngin neft və qaz yataqlarının yerləşdiyi ərazidə olduğunu nəzərə alaraq, onun od məbədi olduğunu göstərir. Qalanın sufi, xəlvəti məbədi, sabilərin xanəgahı, behar olduğu haqqında da fikirlər irəli sürülür.Şirvanşahlar sarayının şairi Xaqani Şirvani qalanın bərpa olunmasını Şirvanşah Axsitana bağlayır. O, Axsitanın əlində Fələk təkərinin yanar məşəli ilə Bənət Nəşin pilləkənini qoyaraq, Ərşə – Bənət Nəşin Taxtına (Böyük Ayı bürcü) qalxmasını təsvir edir. Sufi təriqətlərində önəmli yer tutan Bənət Nəş Fələklə eyniləşir. Fələklə bağlı dünyaların dəyişməsi ideyası Bənət Nəşin taxtının adında təzahür edir; Ərş Bənət Nəş həm “dirilik qızlarının taxtı”, həm də “tabut aparan qızlar” kimi tərcümə edilir. Belə ki, həm ərş “taxt”, “tabut“, həm də nəş – “dirilik”, “meyit” ikili məna daşıyır. Fələyin çevrilmələrini (doğum və ölümü), dünyaların dəyişməsini (6↔9) simvolizə edən bu modeli Xaqani belə təsvir edir: “Zöhrə mizrab götürərək, Nəşin üzərindən üç qızı dartaraq onu çevirir”, yəni Bənət Nəşin – Böyük Ayı bürcünün yeddi simini çalaraq onu oynadır. Böyük Ayı bürcünün ulduzlarının trayektoriyasının dəyişməsi məişətlə bağlı yağış yağmasını və ya gün çıxmasını bildirirdi; bununla yanaşı, ezotorikada Fələyin çevrilmələrini, olum və ölümü, aşağı və yuxarı dünyaların dəyişməsini imitasiya edirdi (6↔9).İncildə Böyük Ayı bürcünün və onun ulduzunun (Sirius, Şira) üçaylıq quraqlıqdan sonra göy üzündə görünməsi yağış mövsümünün başlanmasını bildirirdi. Банат Наш göy üzündə yoxa çıxan oğlu Tammuza («iyun») – Şiraya üçaylıq yas tuturdu. Июнь – yasın və Pəhriz ayının başlanğıcı idi. Таммуз (шумер – Думузи, yunan – Дионис) üçaylıq axirət dünyasına gedirdi. Üç aydan sonra Таммузun (Şi’ranın) Böyük Ayı bürcünün qoynunda göy üzərində görünməsi böyük bayram olurdu; yağış mövsümü başlayır, Nil çayı daşırdı. “Bənət Nəşın taxtı” – Böyük Ayı bürcü Misir ilahəsi İsida, İset («Тaxt») ilə eyniləşdirilir. Büruni bildirir ki, Novruz əvvəllər Sirius (Şira) ulduzunun göy üzündə görünməsi və yağışın yağması ilə qeyd edilirdi. Əhəmənilər bu qədim təqvimə riayət edirdilər, Yeni il Tişri – sentyabr ayında, Tiştrya – Sirius ulduzunun çıxması ilə qeyd olunurdu. Taxtaçıxma mərasimi də Əhəmənilərdə Novruzda qeyd olunurdu.Sonda qeyd edək ki, Bakıda dəniz sahilində yerləşən möhtəşəm və sirli Qız qalası Ana – Qız rəmzi olan Böyük Ayı bürcü ulduzlarının trayektoriyası formasındadır. Şirvanşahların saray şairi Xaqani Şirvaninin təsvirində Peyğəmbərin meracını təqlid edən Şirvanşah Axsitanın Qız qalasının Ərşində təsvir etdiyi ayin də Novruz və Orucluq bayramlarının sinkretik formasıdır.