Orta əsrlər müsəlman Şərqində hüruﬁlik təliminin ideya-siyasi və fəlsəﬁ aspektlərinə yenidən baxış (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Azərbaycan fəlsəfi fikir tarixində və ümumiyyətlə, orta əsrlər müsəlman Şərqində mühüm istiqamətlərdən biri kimi hürufiliyin ideya-siyasi və fəlsəfi aspektləri ilə əlaqədar aşağıdakı tezisləri qeyd edə bilərik:– hürufilik hərəkatının meydana çıxdığı ərazilərdə xalqların keçmiş tarixlərində baş vermiş ideya-siyasi hadisələrin, o cümlədən, Şərq və Qərb sivilizasiyalarına aid ideya-fəlsəfi istiqamətlərin ona təsiri danılmazdır. Fikrimizcə, sözügedən fenomen hermenevtik metodologiyaya əsasən daha çox İslam dini ilə əlaqədar müsəlman sivilizasiyasında cərəyan etmiş inkişafın nəticəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir;– istər hürufizm meydana çıxmazdan öncə, istər intişar tapdığı dönəmlərdə, o cümlədən də ondan təsirləndikləri danılmaz fakt olduğu baxışların təhlili deməyə əsas verir ki, bütün bunlar şiəliyin müxtəlif istiqamətləri, əsasən də Mehdi inancının sosial ədaləti bərpa etmək, yerli və işğalçı qüvvələrə qarşı etiraz dalğaları kimi oxşar ideya-siyasi şüarlar altında baş vermişdir;– hürufilik hərəkatı ideya-siyasi təlim olaraq, İslam fəlsəfəsinin növ müxtəlifliyi, yaxud hikmət kimi özlüyündə mistik ontoloji, idraki, o cümlədən sosial-etik və estetik dünyagörüşü ehtiva edərək, orta əsrlər müsəlman Şərqinin inkişafına mühüm töhfələr bəxş etmişdir. Xüsusən də hürufilikdə yer almış insana Tanrının yaratdığı ən kamil məxluqat kimi yanaşıb, onun haqları baxımından ilahiləşdirilmələri (başqa sözlə desək, Allahın bəxş etdiyi haqların sahibitək insana münasibət) müasir dövrün multikulturalizm və ümumiyyətlə, tolerantlıq ideologiyalarının inkişafında mühüm ideya əsası kimi istifadə edilə bilər;– fikrimizcə, hürufilik heç də bidətçi və ya panteist (o cümlədən, panenteist) bir təlim olmayıb, sözügedən baxışlar, əslində, istənilən hürufi mənbələrində ifadə edilmiş dialektik yanaşmanın kifayət qədər nəzərə alınmadığı, yaxud lazımi şəkildə anlaşılmadığı hallar nəticəsində ortalığa çıxmışdır;– Orta əsrlər müsəlman Şərqinin bir çox aspektləri ilə əlaqədar olduğu kimi, hürufilik hikmətinin anlaşılmasında da elmi faktuallıqla yanaşı, fəlsəfi-hermenevtik yanaşma olduqca vacibdir.