Sülhün təmin olunmasında din-düşüncə əlaqələrinin aktuallığı (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Mövzunun aktuallığıDinin insan şüurunda və sosiumda inikası, düşüncə mədəniyyətinə təsiri, xüsusilə sülh münasibətlərinin qurulmasındakı rolunun öyrənilməsi din-düşüncə əlaqələrinin nəzəri və praktik təzahürlərinin dinşünaslıq baxımından geniş elmi tədqiqini tələb edir. İslam dini mənbələri, İslam fəlsəfəsi və praktikasında sülh mövzusuna müasir fəlsəfi baxışların araşdırılması son dövrlərdə beynəlxalq miqyasda sülhsevərliyin azalması problemlərinin təhlili kontekstində İslam dəyərlərinin müasir cəmiyyətə təsir dinamikliyini müəyyən etməyə imkan verir.MəqsədMüasir beynəlxalq təşkilat və təsisatların, sülhməramlı səfirlərin fəaliyyətinin, müasir İslam maarifçilərinin elmi-nəzəri və praktik fəaliyyətinin müqayisəli təhlili kontekstində dinşünaslıqda hikmət və ağıl münasibətlərinin qarşılıqlı təsir dinamikliyinin öyrənilməsi. BMT-nin Davamlı (Dayanıqlı) İnkişaf konsepsiyası perspektivləri ilə “İslam inkişaf nizamı” layihələrinin potensial imkanlarının müqayisəsi və vəhdəti: ayıran və birləşdirən maraqlar müstəvisində.Elmi yenilik1) Müasir beyin mərkəzləri hesab olunan qurumların fəaliyyət istiqamətləri, strateji hədəf, məqsəd və vəzifələri, habelə iş prinsiplərinin fəlsəfi təhlili, eləcə də nəzəri yanaşmalarının monitorinqi bəşəriyyətin bugünü və gələcəyi haqqında məqamlara aydınlıq gətirir.2) Davamlı (dayanıqlı) inkişaf proqramı həm lokal, həm də qlobal səviyyədə çoxsaylı, çoxqatlı və çoxfunksiyalı “müdafiə və təhlükəsizlik tədbirləri” ilə deyil, yalnız İlahi hikməti sevən (qəbul edən, inkar etməyən) insan düşüncəsinin ümumvəhdət metoduna əsaslanan fəlsəfə sayəsində, insanlığın təməl prinsiplərinə müvafiq meyarlar – doğruluq, ədalət, yardımlaşmaq, sülh yaratmaq və yaxşılığın artırılması yolu ilə reallaşa bilər.3) Tarixi hadisə və proseslər, fərqli mədəniyyət və sivilizasiyalar vahid orqanizmin tərkib hissəsi, mövcud gerçəkliyin ictimai şüurda, lokal və qlobal bəşəri təcrübə nümunələrində əksidir. Hikmət-düşüncə-təcrübə prosesində hər bir obyektin funksiyasının subyektiv dərki mühüm rol oynayır.4) İnsanların müxtəlif hesab etdikləri dinlərdə vahid ideya Allaha – Yaradana iman, hikməti sevərək yaşamaqdır. Allah vəhyini İslamla tamamladığını Quran vasitəsilə bütün insanlığa bəyan etmişdir. Quran digər müqəddəs kitablardakı hikməti və peyğəmbərlərin varlığını təsdiq və mühafizə edən yeganə mükəmməl mənbədir. İslam tarixi Quranın yalnız Şərq üçün deyil, Qərb və bütün dünya üçün mükəmməl ortaq dəyərlər mənbəyi olmasının sübutudur.5) Davamlı inkişaf konsepsiyası qanunlara əsaslandığı üçün məcburi xarakter daşıyır, maddi təməllər və maddi hədəflərlə işləyir. İslam dini metodları hikmətə və əxlaqi meyarlara əsaslandığı üçün məcburi deyil, könüllülüyə, tərəflər arasındakı etimada və razılığa əsaslanır.6) İslam dini Yaradanın yaratdıqlarından məqsədinin dərkinə imkan verən “fikir, zikr, şükür” fərdi insan inkişafı metodu, “nəfsi tərbiyə” və “yaxşılığa dəvətlə pislikdən çəkindirmək” ictimai inkişaf metodları, habelə oruc, zəkat, Hacc kimi inflyasiya təhlükəsi olmayan iqtisadi inkişaf metodlarına malikdir.7) Bəşəri universalilərin ali ölçüsü, insan haqlarının dayanıqlı inkişaf təməlləri Allahın kitabı Qurandadır. Hər yeni nəsil İslamın məqsədlərində yeniləşərək sülhə, əmin-amanlığa vəsilə olaraq davamlı inkişafı təmin edir, yaxud müasir “qlobal şüur”un “tor”ları və “halqa”ları arasında getdikcə daha çox sıxılaraq qula qul olmaqda davam edir.8) Müasir mədəniyyət sistemi insanların hikmətə münasibətilə (inam və inkar anlamında) mütənasibdir. Cəmiyyətdə sülhün bərqərar olması üçün insan özünü, Yaradanı və yaradılış funksiyasını dərk etməli, doğrulara yalan donu geyindirməkdən (böhtan, fobiya, zorakılıq) əl çəkməlidir. Fərdi və ictimai əlaqələrdə sülh niyyətinin olması, fəaliyyətdə ədalətin gözlənilməsi (elmə, həqiqətə, hikmətə zidd getməmək) ən vacib amillərdəndir.