İslami naxışlara elmi-məntiqi yanaşmada fəza təfəkkürünün rolu (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
İslam dekorativ-tətbiqi sənətinin ən dəyərli sahələrindən biri olan ornamentalistika Azərbaycan incəsənətində funksional ölçüsü ilə yanaşı, məna ölçüsünü qazandıran vasitələrdən biridir. Bütün səthlərdəki tərtibat-dizayn işlərində tətbiq olunan naxışyaratma, ümumi qurulma prinsipləri, üslub xüsusiyyətləri əsasında fərqlidirlər. İslam mədəniyyətində xüsusi yeri olan ornamentalistika elmi faktlar – yanaşmalar əsasında qurulur.Bəşər həmişə gözəllik təşnəsi olmuş və onun ruhu gözəlliklə rahatlıq tapır. Gözəllik olmasa, bəşər ruhu maddi varlığın qaranlığında məhdudlaşar. Gözəllik kamillik dərəcəsi ilə ölçülür. Ona görə də bütün hissi gözəlliklər mütləq gözəlliyə doğru yönəlir, ancaq ona qovuşa bilmir. Həyatda rast gəlinən araşdırılması hər vaxt aktual olan ornamentlər də elə öz yaranma prinsiplərini məhz bu nəzəriyyə üzərində qurur.Dekorativ-tətbiqi sənət gözəlliyini şərtləndirən başlıca amillərdən biri də bədii kamillik, məzmun gözəlliyi, ideya dərinliyi və forma təkmilliyinin vəhdətidir. İslami naxış yaradıcılığında isə məna gözəlliyi əsas ideya estetik şərtlərdən biri sayılır. “Naxışların sərbəst həyatı yoxdur” – deyirlər. Onlar nəyisə bəzəməli, ona gözəllık verməlıdir. Söz yox ki, belədir. Ancaq naxış tələb olunan bütün qayda-qanun əsasında yaradılarsa, o, sənət əsərini canlandıran formalardan biri sayılır. Yəni naxışyaratma təxmini, güman, zənn əsasında meydana gələrsə, onun harmoniyası itər. Elə bu baxımdan, məqalədə İslam dünyasının memarlıq, yaxud dekorativ-tətbiqi sənət sahələrini bəzəyən, dəqiq riyazi qaydalar əsasında yaranan ornamentlərə daha əhatəli olaraq elmi yanaşma təqdim edirik. Belə ki, məqalədə fəza həndəsəsi və fəza kimyası arasındakı elmlərüstü inteqrasiya baxımından, fəza təfəkkürürün köməyi ilə fərqli, tam yeni elmi nəzəriyyə göstərilir. Burada, əsasən, qeyd edilir ki, qrafiki təsvirləri istənilən istiqamətdə valentlik qaydası gözlənilməklə yan-yana düzdükdə, sonsuz sayda həndəsi-molekulyar ornamentlər yaratmaq mümkündür. Bu ornamentlərin tətbiq sahələri müxtəlif ola bilər. İnsanlar molekulyar həndəsi ornamentlərin yaranma prinsiplərini öyrəndikcə, yenilərini yaratdıqca, elmin sirlərinə yiyələnir, elmlərin vəhdətdə olduğu zərurətini duyur, ornamentlərin semantik mahiyyətinə vardıqca, dəqiq elmlərlə incəsənətin ayrılmaz əlaqəsini təsəvvür edir.Məlumdur ki, Allah Müqəddəs Kitabda insanı ən şərəfli məxluq kimi tanıtmışdır. İnsanın şərəfli olmasına səbəb isə onun geniş düşüncə və təfəkkürüdür.Bütün insanların düzgün təfəkkürə ehtiyacı vardır. Yunan tarixçisi, bioqrafı və filosofu böyük Plitarx deyirdi ki, insan digər canlılardan fəza təfəkkürünün genişliyi ilə fərqlənir.Təfəkkürün bir neçə məlum növü vardır ki, bu məqalədə də onlardan ən ucada duran fəza təfəkkürünün köməyi ilə islami naxışlardan söz açılır. Fəza təfəkkürü – zahirdən batini seyr etmək, hadisənin dərinliyini və onda İlahi nişanələri görmək, gördüklərini əhatəli olaraq məntiqi qavramaq və başqalarına təmənnasız ötürməkdir. Bu elmi yolda insanların təfəkkürü düzgün formalaşarsa, onlar mütləq həqiqətə nöqsansız çatar, elmini artıra bilər. Hətta bu yolda bir yanlışlığa yol verilərsə, onu başa düşər və aradan qaldırmağa çalışar.