Türkdilli Qafqaz xalqlarının incəsənəti və İslam sivilizasiyası (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Məlumdur ki, xalqın mədəniyyəti nə qədər yüksək olarsa, onun incəsənəti də digər xalqlar ilə daha fəal qarşılıqlı əlaqədə olar.Dünya sivilizasiyasının bütün parametrləri boyu Azərbaycan cəmiyyətinin – iqtisadi, siyasi və xüsusən, mədəni sahələrdə inkişafı qarşılıqlı əlaqələr kontekstində böyük məna kəsb edir. Azərbaycan xalq incəsənətinin qarşılıqlı əlaqələrinin öyrənilməsi Azərbaycan mədəniyyətinin formalaşmasının konkret yollarını araşdırır, çünki Azərbaycan incəsənəti digər xalqların mədəniyyəti ilə sıx əlaqədə təşəkkül tapmışdır.Azərbaycan xalqının mentaliteti ilə sıx əlaqədə olan daha bir məqamı qeyd edək. Azərbaycan xalqının tarixinin başlanğıcından insanpərvərlik, başqa xalqlara, digər din nümayəndələrinə qarşı dözümlülük, başqa dinlərə məxsus xalqların mədəniyyətinə, ənənəsinə hörmət onun əsas xüsusiyyəti idi. Məhz bu cəhət Azərbaycan mədəniyyətinin açıqlığına, onun bir çox əsrlər boyu əlaqədə olduğu fars, ərəb, türk, slavyan yaradıcılıq sivilizasiyasını dərk etməsinə və assimilyasiyasına səbəb olmuşdur.Azərbaycan incəsənətinin regional mədəniyyət sistemləri ilə qarşılıqlı təsir səpkisində tədqiqi müasir dövrdə həm aktual, həm də vacib problemdir.Azərbaycan incəsənətinin konkret inkişaf yolu incəsənətin əlaqələrinin tədqiqi, həmçinin müqayisəli təhlilin realizə olunması əsasında baş verir. Bu mülahizənin aktuallığı həm də onunla izah olunur ki, milli mədəniyyətlər XVI – XIX əsrlərdə milli mübadilələrin, xüsusən genişlənməsi nəticəsində mümkün olmuşdur. Nəticədə bu gün – XXI əsrdə mədəniyyətin “bütöv planetar sistemi” müəyyənləşmişdir.Sivilizasiyanın gələcəyi və eyni zamanda, Azərbaycanın da inkişafı mədəni səviyyənin, mənəvi tərəqqinin yüksəlişindən asılıdır. Odur ki, mədəni təcrübənin öyrənilməsi, yaradıcılığın tarixi qanunauyğunluqlarının tədqiqi çox aktualdır.Azərbaycan bəşəri sivilizasiyanın qədim mənbələrindən biridir. Arxeoloji tədqiqatlar mustye və paleolit dövrünə aid olan maddi mədəni nümunələri aşkarlayır. Azərbaycan mədəniyyəti öz üzərində dünya sivilizasiyasının – Şumer-Mesopotamiya, Kiçik Asiya, Elam mədəniyyətlərinin təsirini hiss edib. Bir çox əsrlər ərzində Azərbaycan tarixində “mədəni universallaşma” prosesi baş verib.Başqa sözlə desək, mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqələri o qədər fəal və əhəmiyyətli idi ki, əksər halda incəsənətin üslubunu müəyyənləşdirirdi.Azərbaycanda qədim, islamaqədərki ənənənin İslam mədəniyyətinə uyğunlaşması yeni tarixi şəraitdə mədəni inkişaf yolu ilə gedirdi. Daha sonra isə Azərbaycanın tarixi mədəniyyətində oturaq etnosun yeni köçəri türk etnosları ilə daha artıq əsaslı qarşılaşması nəzərə çarpır. Bütün bunlar incəsənətin qarşılıqlı əlaqələri, yeni əsərlərin, yeni üslubların, cərəyanların təşəkkülünə imkan yaradırdı.Eyni zamanda, Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Avropa, İraq, Hindistan, Rusiya, Şərqi Ərəbistan və Bizans Dövləti ilə qarşılıqlı mədəni tranzit əlaqələri vacib faktor kimi qeyd edilməlidir.