Azərbaycanda tolerantlıq, dini və etnik rəngarənglik keçmişdən bu günə (Şirvanşahlar Dövlətinin nümunəsində) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində xüsusi yer tutan Şirvanşahlar Dövlətinin (IX–XVI əsrlər) ərazisi ayrı-ayrı vaxtlarda Şərqdə Dərbənddən Kür çayı mənsəbinədək, Xəzər dənizi sahillərindən Gəncə şəhərinədək, həmçinin Şəki və Qarabağı, bəzən Beyləqanı da əhatə etmişdir. Paytaxtı Şamaxı və Bakı şəhərləri olmuşdur.Yeddi əsr mövcud olmuş Şirvanşahlar dövlətinin banisi Heysam ibn Xalid, son hökmdarı isə Şahrux ibn Fərrux Yasar hesab edilir. Şirvanşahlar Dövlətinin varlığına Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin Şirvana yürüşləri nəticəsində son qoyulmuşdur.Şirvanşahlar Dövləti dini-etnik müxtəlifliyi ilə də seçilmişdir. Etnik qruplar və dini icmalar arasında daim mehribanlıq, tolerantlıq, dözümlülük mövcud olmuş, milli və dini zəmində heç bir zaman qarşıdurma olmamışdır. Burada türk, Qafqaz, iranmənşəli etnoslar, musəvi, xristian, İslam dininə mənsub icmalar əsrlər boyu həmrəylik şəraitində yanaşı, birgə yaşamışlar.Şübhə yoxdur ki, Şirvanşahlar Dövlətinin əhalisinin mütləq əksəriyyətini müsəlmanlar təşkil etmişdir. Qafqazda ən qədim iki məscid bu dövlətin ərazisində tikilib. Dərbənd Cümə məscidi 734-cü ildə, Şamaxı Cümə məscidi isə 743-744-cü illərdə inşa edilmişdir. İslam dininin tam üstün mövqeyinə baxmayaraq, uzun əsrlər boyu əhali müxtəlif dini etiqadlarını, inanclarını qoruyub saxlamışdır. Şirvan əhalisinin qədim ibadətgahlardan biri olan Beşbarmaq dağındakı Xıdırzində pirinə sitayiş bu gün də davam edir.Ayrı-ayrı heyvan, həmçinin quşların təbiət və səmavi qüvvələrin təmsilçisi olmasına, onların müqəddəsliyinə inamlarını əhali əsrlər boyu yaşatmışdır. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı tapılan Şirvanşahlar dövlətində istehsal olunmuş məişət əşyaları, qəbir daşları üzərində öküz, qoyun, ilan, əjdaha, at, qoç və digər heyvanların surətini əks etdirən elementlər aydın görünür. Qoyunbaşlı bardaqlar Şabran dulusçuluq sənətində xüsusilə geniş yayılmışdır. Qoyun rəsmləri məhsuldarlıq, dinclik rəmzi olmaqla yanaşı, rifah, xoşbəxtlik, sağlamlıq, insanları şər qüvvələrdən qoruyan güc kimi, həm də ayrı-ayrı qəbilə və tayfaların himayədarı, zoomorfik onqonu idi. Qalagah şəhəri (İsmayıllı) ərazisində üç ədəd daş qoç heykəli bu cəhətdən maraq doğurur.Astral sitayişlər, müqəddəs ağaclara, daşa, oda sitayiş əski inamların izi olaraq bölgə əhalisinin yaddaşında və əl işlərində saxlanılmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı Şirvan ərazisində tapılmış bəzi artefaktlar atəşpərəstlik izlərinin daşıyıcısıdır; məsələn: Xaçmaz rayonundakı Salmanbulağı yaşayış yerində XV əsrə aid “Qız – Günəş” təsvirli saxsı kasadibi fraqmentləri bunun təzahürüdür.Bölgədə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunmuş bir çox əşyalar üzərində insan surətinin təsviri olan saxsı qablar (antropomorf) xüsusilə diqqətəlayiqdir. XIV-XVI əsrlərə aid həmin nümunələrin bir çoxu Şamaxı Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanılır.Qrta əsrlərdə Şirvanşahlar dövlətində İslam mədəniyyətinə aid dini tikililər – məscidlər, minarələr, mədrəsələr, xanəgahların bir qismi hazırda dövlət tərəfindən qorunur, bərpa edilir. Şərq memarlığından spesifik əlamətləri ilə fərqlənən Şamaxı, Şabran və Bakı məscidləri memarlıq tariximizin bənzərsiz nümunələridir.Orta əsr səyyahları Şirvana gələrkən burada məscidlərlə yanaşı, xristian kilsələri, yəhudi sinaqoqlarını da görüb qələmə almışlar. Avropalı rahib Vilhelm Rubruk XIII əsrin ortalarında Xəzər sahili ərazilərində yəhudilərin də yaşadıqlarını yazmışdır. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı Şabranda VIII-XVII əsrləri əhatə edən yəhudi məhəlləsi aşkarlanmışdır. Qubadakı yəhudilər qəsəbəsi əhalisi, sinaqoqları, mədəni mərkəzləri, Ana dilində məktəbləri ilə birlikdə bu tarixin canlı şahididir.Göründüyü kimi, Şirvanşahlar Dövlətində fərqli etnoslar, müxtəlif dinə mənsub insanlar əsrlərlə birlikdə yaşamış, maddi-mənəvi mədəniyyət nümunələri yaratmış, dillərini, dinlərini qoruyub saxlamış, yadelli işğalçılara qarşı birlikdə savaşmış, bu günə qədər də mövcudluğunu hifz etmişlər. Bu gün Azərbaycanın dünyaya örnək olan multikulturallığının, tolerantlığının qədim tarixi vardır.