Batum Müslümanları (1918-1921) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
1917 yılında Rusya’da yaşanan ihtilaller, bütün Kafkasya milletlerine olduğu gibi Gürcistan için de ümit ışığı olmuştu. Nitekim Gürcüler, Kasım 1917’de iktidarı ele geçiren Bolşevik hükümetini tanımadığını açıklamış ve bağımsızlıklarını sağlamak için Aralık 1917’de Gürcü Millî Meclisi’ni toplamışlardı. Toplantıya Batum’daki Müslümanları da davet eden Gürcüler, onları kendi saflarına katmak için Batum yerel başkent olmak üzere Acaristan’a geniş bir özerklik teklif etmişlerdi. İşte bu andan itibaren Müslüman Acaristan bölgesi için muhtariyetin nasıl olacağı Müslüman Gürcüler arasında tartışılır olmuştur. Müslümanların bir kısmı Gürcistan’ın hâkimiyetini savunurken diğerleri ise Türkiye’yi tercih edeceklerdi. Türkiye idaresi altında muhtariyeti savunanlar, Batum Livası İslam Cemiyeti; Gürcistan hâkimiyeti altında muhtariyet için çalışanlar ise İslam Tahlis Cemiyeti etrafında toplanmışlardı. Batum Livası İslam Cemiyeti’nin yayın organı Sada-yı Millet gazetesi, İslam Tahlis Cemiyeti’nin ise İslam Gürcistanı gazetesiydi. İslam Tahlis Cemiyeti’ni Abaşidzeler diğer adı ile Sancakzâdeler temsil etmekteydi.Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti, bütün Kafkasya ile birlikte Batum’u da tahliye etmişti. 1918 yılı sonlarında ise Kafkasya’da yeni bir işgal gücü ortaya çıkmıştı: İngilizler. 24 Aralık 1918’de Batum’u işgal eden İngilizler, vilayetin önemine binaen Batum Askerî Valiliği’ni kurmuşlardı. İngilizlerin bölgede uyguladıkları siyaset, her iki Müslüman grubunun da tepkisini çekmişti. Bu arada İslam Tahlis Cemiyeti, 1 Eylül 1919’da İslam Gürcistanı Özerk Hükümeti’ni ilan etmişti. Türk taraftarı Batum Müslümanları ise Anadolu’da yeni bir mücadele başlatan Mustafa Kemal Paşa ile bağlantıya geçtiler ve 18 Şubat 1920 tarihinde bu kez onlar bir ilan yayınlayarak bağımsızlıklarını ilan ettiler. Bu karşılıklı hareketlerin, İngilizler nezdinde çok da fazla tesir etmediği görülmektedir.Batum’un İngilizler tarafından tahliye edileceği söylentileri üzerine, 1920 bahar aylarında Batum’u ele geçirmek isteyen Gürcüler ile Batum Livası İslam Cemiyeti arasında kıyasıya bir savaş başladı. Bu savaşta İslam Tahlis Cemiyeti ise Tiflis hükümetine destek vermişti. Fakat Müslümanlar karşısında yenilen Gürcüler, geri çekilmek zorunda kaldılar. Ancak Haziran 1920’de İngilizler Batum’u tahliye ettiklerinde şehri Gürcistan’a verdiler. Batum Livası İslam Cemiyeti, Ankara ile bağlantıya geçerek bu bölgenin Türkiye’ye ilhakını istemekteydi. Misak-i Milli sınırları içerisinde yer alan Batum, Türkiye’nin birvilayetiymiş gibi algılanmakta ve bölgeden Ankara BMM’ye milletvekilleri gönderilmekteydi. 1921 Mart ayında Batum, Türk ordusu tarafından işgal edilse de 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması ile şehir Sovyet Gürcistanı’na verilmişti. Aynı zamanda bu antlaşma ile birlikte Batum Müslümanları dinî ve kültürel anlamda çok geniş haklar elde etmişlerdi.1918-1921 yılları arasında iki gruba ayrılan Batum Müslümanlarının kendi ve diğer devletlerle ilişkilerini/mücadelelerini ele alan bu bildiri, başta İngiliz (The National Archives of UK), Başbakanlık Osmanlı ve Cumhuriyet, Genelkurmay ATASE ve TİTE Arşivleri olmak üzere Gürcü, batı ve Türk basını ile inceleme eserlerine dayandırılarak ele alınacaktır.