Hikməti-mütəaliyə fəlsəﬁ cərəyanının azərbaycanlı nümayəndələri (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
XVII əsrdən başlayaraq, hikməti-mütəaliyə fəlsəfəsi İslam fəlsəfi düşüncəsinin əsas aparıcı fəlsəfi cərəyanına çevrildi. Bu fəlsəfi məktəb Sədrəddin Şirazinin (1571-1640) adı ilə bağlıdır. O, “əsfarul-ərbəə” fəlsəfi ensiklopedik əsərində özündənöncəki peripatetizm və işraqilik fəlsəfələrinin nəzəriyyələrini tədqiq etmiş, sistemli formada işləmiş və bu sistematik fəlsəfi məktəbə hikməti-mütəaliyə adı vermişdir. O zamandan etibarən, İslam fəlsəfə düşüncəsində hikmətül-mütəaliyə fəlsəfəsi tədris, tədqiq, təhqiq və tərəqqi edilir. İslam fəlsəfəsində bu cərəyandan sonra sistemli və əsaslı bir fəlsəfi məktəb ərsəyə gəlməmişdir. Sonrakı filosoflar bu fəlsəfi cərəyandan yararlanmış, istifadə etmiş, daha gücləndirmiş və inkişaf etdirmişlər.Azərbaycanlı filosoflar da bu fəlsəfi cərəyandan yararlanmış, inkişaf etdirmiş və hətta tənqid etmişlər. Bu məqalədə XVIII-XIX əsrlərdə yaşayıb-yaratmış hikməti-mütəaliyə fəlsəfəsinin azərbaycanlı nümayəndəsi görkəmli Seyid Hüseyn Badkubeyinin (1876-1939) fəlsəfi fikirlərindən nümunələr verəcəyik.Məlumdur ki, tarix boyu Azərbaycanda fəlsəfə elminə xüsusi rəğbət olmuş və qədimdən bu elmin inkişafında böyük alimlər formalaşmışlar. Onlardan Seyid Hüseyn Badkubeyi (1876-1939) və Mirzə Cavad Fani Badkubeyinin (1821) adlarını çəkmək olar.Seyid Hüseyn Badkubeyinin fəlsəfi düşüncə və yaradıcılığı hikməti-mütəaliyə fəlsəfi məktəbi ilə bağlıdır. O, elmi mərkəzlərdə dərin nüfuza malik olan adlı-sanlı filosoflar sırasına daxildir. Dövrünün görkəmli filosofları sırasında yer tutan Seyid Hüseyn Badkubeyi Azərbaycan Respublikası Bakı şəhərinin Xırdalan qəsəbəsində dünyaya göz açmış, uşaqlıqdan fəlsəfə və rasional elmlərə həvəs göstərmişdir. O, Sədr mədrəsəsində Məntiq, Riyaziyyat, Kəlam, Fəlsəfə və başqa elmləri mənimsədikdən sonra, hikməti-mütəaliyə fəlsəfəsi və bu məktəbin ən əsas ensiklopedik əsəri sayılan “Əsfar” kitabını dərindən öyrənir və həyatını o cərəyanın tədris, tərəqqi və inkişafına həsr edir. Sonradan rasional elmlərə daha dərindən yiyələnmək üçün dövrün elm mərkəzi sayılan İraqın Nəcəf Əşrəf dini-elmi mərkəzinə yollanır. Orada da bir müddət elmi fəaliyyətini davam etdirdikdən sonra, bu elmi ocaqda rasional elmlər üzrə tədrisə başlayır, dahi bir şəxsiyyət kimi məşhurlaşır. Ona, həmçinin Nəcəf Dini-Elmi Mərkəzində yüksək dərəcədə etimad göstərilir, fəzilətli və dərinbilikli ustad kimi dəyərləndirilir. O, Nəcəf Dini-Elmi Mərkəzində Aristotelin “Üsuluciya”, ibn Sinanın “Şifa”, Sədrəddin Şirazinin “Əsfar”, ibn Türkənin “Təmhidul-qəvaid”, ibn Miskəveyhin “Təharətul-Əraq”, Səbzvarinin “Mənzumə” kitablarını tədris etmişdir. Məşhurluğu o mərtəbəyə çatır ki, hətta Nəcəf Dini-Elmi Mərkəzinin tanınmış rasional elmlər sahəsindəki iki ustaddan biri olur. Seyid Hüseyn Badkubeyi uzun müddət Nəcəf Dini-Elmi Mərkəzinin rasional elmlər üzrə müəllimi, aparıcı mütəxəssisi və sonrakı nəsil filosofların formalaşmasında böyük rola malik olmuşdur. Onun tələbələri arasında hikməti-mütəaliyə fəlsəfəsini beynəlxalq və transmilli formada digər Avropa fəlsəfələri ilə müqayisə edən Seyid Məhəmmədhüseyn Təbatəbayini qeyd etmək mümkündür. Seyid Hüseyn Badkubeyi ömrünün çox hissəsini tədrislə yüklədiyindən, tədqiqat işlərini daha çox tələbələrinə həvalə etmişdir. Bu səbəbdən, yaradıcılığında fəlsəfi əsərlər azdır. Amma onun Sədrəddin Şirazinin “Əsfar” kitabına yazdığı traktat çox məşhurdur. Orada yeni fəlsəfi fikirlərini və arqumentlərə olan yeni təqrir və təshihlərini təfsilatlı şəkildə özündənsonraya yadigar qoymuşdur.Alim 1939-cu ildə 65 yaşında Nəcəf şəhərində vəfat etmiş və orada da torpağa tapşırılmışdır.