Balkar xalqının sosio-mədəni həyatında İslam (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Balkarlar – Mərkəzi Qafqazda yaşayan, dininə görə hənəfi məzhəbli sünni müsəlman olan türkdilli xalqdır. Balkarların mühitində İslamın gücləndirilmə prosesi tədricən, yerli adət və ənənələrə, adi hüquq (adət) normalarına, Balkar cəmiyyətinin sosial quruluşuna uyğunlaşaraq gedirdi. İslamın dərinliyə nüfuz etməsi ilə Balkariyada məscidlər tikilir, XIX əsrin sonu üçün onun bütün kəndlərində məscidlər fəaliyyət göstərirdi. Böyük kəndlərdə isə əsas məscidlə yanaşı, məhəllə məscidləri də tikilmişdi. Məscidlər xalqın ictimai və sosial həyatının mərkəzinə çevrilmişdi. İslam savadlılığın inkişafına və şəxsi ədəbiyyatın formalaşmasına, əhalinin Şərqin mədəniyyətinə qoşulmasına imkan yaradırdı.İslam qadının maddi və hüquqi vəziyyətini yaxşılaşdırmışdı. Şəriətə görə, qadın adət normalarına əsasən, məhrum edildiyi varislik hüququnu geri alırdı. İslamın mövqeləri möhkəmləndikcə adətlər yumşalır, dürüstlük, düzgünlük, sözə və vəzifəyə sədaqət kimi əxlaqi keyfiyyətlərin formalaşmasına imkan yaradan amillər güclənirdi. Balkar cəmiyyətinin sosial həyatında adamlıq (insanlıq) və iman kimi əxlaqi keyfiyyətləri yüksək olan insanların rolu artırdı. Beləliklə, XIX əsrin ta ortalarınadək fəaliyyət göstərən Törənin – balkarların məhkəmə orqanı üzvlərinin formalaşması zamanı Törədə iclas edən, bütövlükdə icmanın və icmanın hər bir üzvünün həyatına dair qərarlar verən insanların mənəvi keyfiyyətlərinə diqqət yetirilirdi.Balkarlarda İslam ideologiyası ədalətlilik və bərabərlik anlayışları ilə assosiasiya olunurdu. Bu səbəbdən, balkarların əksəriyyəti kommunistlərin ideyalarını qəbul edirdi, çünki bu ideyalar onlarda İslam ideyaları ilə assosiasiya olunurdu.XX əsrin birinci yarısının faciəli hadisələrini – müharibəyə və 1944-cü ildə doğma torpaqlardan ölkənin şərq rayonlarına məcburi total deportasiyaya dözmək İslam dini sayəsində mümkün olmuşdu. 1930-cu illərdə bir çox İslam din xadimləri repressiyalara məruz qoyulmuş, məscidlər bağlanmış və kadrların hazırlanması dayandırılmışdı. İslam dini sosiomədəni həyatdan sıxışdırılıb çıxarılmamışdı və bir çox İslam ənənələri, mərasimləri davam etdirilirdi. Köçürülmə dövründə bir çox din xadimləri mal-qaranın daşınması üçün vaqonlarda naməlum istiqamətlərə yollanan insanları ürəkləndirib deyirdilər ki, tale onları haraya aparırsaaparsın, onlar hər yerdə Uca Allahın himayəsindədirlər və O, heç vaxt onları köməksiz qoymayacaq.İslam əxlaqi təlimatların sistemi kimi insanları mənəvi dəstəkləyir, həyatda sağ qalmaları, yığılan problemlərin öhdəsindən gəlmələri üçün onlara güc, mürəkkəb həyat şəraitində dözüm və cəsarət verir, ədalətin qalibiyyətinə inamı və öz doğma torpaqlarına qayıtma ümidini aşılayırdı.İslam qazaxlarla, qırğızlarla, özbəklərlə və deportasiya yerlərindəki başqa müsəlman xalqlarının nümayəndələri ilə etnik və etnikarası birləşməyə imkan yaradan bağlayıcı vasitələrdən biri oldu. Deportasiya dövründə balkarlar qazaxlarla, qırğızlarla, özbəklərlə birlikdə məscidə gedir, namaz qılır, Ramazan və Qurban müsəlman bayramlarını qeyd edir, bu və ya digər ailə mərasimlərinin keçirilməsində İslam ənənələrini davam etdirirdilər.Deportasiyadan Qafqaza qayıdandan sonra, ateizm təbliğatı şəraitində İslam ənənələri, əsasən, ailə və dəfn mərasimlərində saxlanırdı. Dinə qarşı münasibət yumşalandan sonra, hər bir balkar kəndində, əsasən, sakinlərin ianələri ilə məscidlər tikilməyə başlandı, İslam təhsilinə maraq artdı. Hal-hazırda balkarların yaşadığı bütün yaşayış məntəqələrində məscidlər fəaliyyət göstərir, onların bəzilərinin yanında uşaqlara İslam savadının verildiyi, Quran oxumağın öyrədildiyi bazar günü məktəbləri mövcuddur. İslam bayramları, artıq geniş qeyd olunur və Balkar xalqının ictimai-mədəni həyatında önəmli yer tutur. Məscid isə ictimai və sosial həyatın mərkəzi olmuş, İslam din xadimlərinin sosiomədəni həyatda, xeyriyyə tədbirlərinin təşkilində, keçirilməsində, köməksizlərə mərhəmət, dəstəyin göstərilməsində, gənclərin mənəviyyatının, tərbiyəsinin yüksəldilməsində rolu artmışdır.