SSRİ-nin dağılmasından sonra Şimali Qafqazda İslamın yayılması: yeni reallıqlar (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
SSRİ-də dövlət ateizminin hökm sürdüyü onilliklər ərzində yalnız dini deyil, həm də çoxlu etnik ənənələr itirilmiş, mentalitet, həmçinin bir hissəsini dindarlıq təşkil edən bütün sosio-mədəni kontekst dəyişilmişdir. Sovet hakimiyyəti Şimali Qafqaza onların sekulyar interpretasiyasına kütləvi təhsil, elm və mədəniyyət gətirdi. Buna görə burada İslamın dirçəlişi haqqında danışmaq çətindir. Belə ki, yeni kontekstdə və İslam ayinlərinin ayrı-ayrı sabitləşmiş sufi təcrübələrinin məcburi minimumundan başqa, əvvəlki dini ənənələrin unudulması zamanı söhbət faktiki olaraq, İslamın keyfiyyətcə yeni yayılmasından gedir. İslam Şimali Qafqaz xalqlarının müasir həyatında öz yeni yerini axtarır, ancaq həmişə tapmır.Yeni reallıq – İslam modelinin ərəb ölkələrindən onun, ümumilikdə, “sələfi” və ya “vəhhabi” adlanan müxtəlif beynəlmiləl, yaxud panərəb interpretasiyalarında yayılmasıdır. Buraya mübariz, siyasi interpretasiyalar, son dərəcə teoloji və intellektual interpretasiyalar daxildir.Bütün bu interpretasiyalar sovetdənöncəki vaxtlara, milli identikliyin saxlanılmasına yönəldilmiş, dini komponent kimi, xalq ayinlərinin, həmçinin zikrin daxil olduğu İslamın ənənəpərəst modeli ilə toqquşmaya girmişlər. Ancaq yeni reallıqda təhsilli gənclər, artıq dində mənalar axtarır, buna görə bir hissəsi üçün İslamdakı mənası anlaşılmayan ayinlər məcburi deyil, milli və ümumdünya İslam identikliyinin nişanları deyil.İslamın beynəlmiləl interpretasiyalarının xalqların milli identikliyi ilə uyğunluğu, bu gün onların da başa düşdüyü kimi, Şimali Qafqazın başlıca problemidir. Təsadüfi deyil ki, bəziləri milli ilahəli bütpərəstliyi (faktiki olaraq, neobütpərəstliyin yaradılması) dirçəltməyə cəhd göstərirlər.Daha bir yeni reallıq siyasi islamdır. Şamilin imaməti, sözsüz ki, siyasi idi. O, bir dövlət qurumu idi, bu da bir çoxuna onda “düzgün siyasi islam”ın milli nişanını görməyə imkan verirdi. İmam Şamilin mübarizəsinin səbəb və məqsədi zorakı yolla İslamı yaymaq deyil, bir çox xırda tayfanı vahid dövlətdə birləşdirərək, İslamın inteqrasiyalayıcı rol oynadığı tayfaüstü ümum-Qafqaz dövlətçiliyini yaratmaq olmuşdu. Həm də bu dövlət beynəlmiləl xəlifəlik ideyasına deyil, mürşid-mürid münasibətlərinin sufi modelinə söykənməli idi. Məqsəd dövlət qurmaq və öz identikliyini itirmək təhdidindən qorunmaq olmuşdu, İslam da bu dövləti yaratmağın vasitəsi idi.İmam Şamilin müharibəsinin məqsədi qeyri-dindən olanlar arasında İslamı zorla yaymaq olmamışdı, halbuki “siyasi islam”ın hədəfi beynəlmiləl islamı zorla yaymaqdır. Müxtəlif cərəyanlar arasındakı fərq bu yaymanın sərtlik dərəcəsində və sürətindədir.Siyasi islam Dağıstana 1999-cu ildə edilmiş hücumdur, Çeçen Respublikasında teokratiyanın bəyanedilmə cəhdidir; İnquşetiyada, Kabardin-Balkarda və başqa yerlərdə törədilən müxtəlif terror aktlarıdır.Bu gün “siyasi islam” Şimali Qafqazın bütün regionlarının, xüsusilə gənclər mühitinin əsas ideoloji problemidir.