Protestan diplomasisi’nin Kafkasya sahnesinden bir kesit: 1919-1920, Türkiye-Azerbaycan gizli antlaşmaları hakkındaki iddialar üzerine (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
19. yüzyıldan 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar uzanan zaman dilimi boyunca misyoner örgütlerin Amerikan dış politikasını etkilemek için yürüttükleri faaliyetler, “protestan diplomasisi” adıyla anılmaktadır. Protestan diplomasisinin tarihi açısından, I. Dünya Savaşı’nı takiben Kafkasya ve Anadolu’da Ermeniler lehine yürütülen faaliyetler özel bir öneme sahiptir. Misyoner örgütlenmeler, muhtelif etki ve baskı araçlarına başvurarak ABD’de kamuoyunu ve devlet elitlerini yakın doğuda geniş bir manda yönetimi kurmak için iknaya çalışmışlardır. Kullandıkları yöntemler arasında, bölge hakkındaki bilgi akışının yönlendirilmesi de yer almaktadır. Tebliğimizde inceleyeceğimiz “Türkiye-Azerbaycan gizli antlaşmaları” meselesi, İngiliz, Rus ve bölgede yayınlanan misyoner basın organları tarafından gündeme getirilmiş, ABD’nin manda yönetimi için kaynak ayırmasını isteyen İngiltere’nin diplomatik iletişim kanalları da kullanılarak Washington’a duyurulmuştur. Türkiye ve Azerbaycan arasında 29 Ekim 1919 ve 28 Nisan 1920 tarihlerinde Ermenileri tehdit eden iki antlaşmanın yapıldığı iddiası, ABD’deki manda tartışmalarını misyoner örgütlerin beklentileri lehine etkileme potansiyeline sahipti. Söz konusu gizli antlaşma iddialarının ilki hakkındaki tartışmalar, o dönemde İngiltere’nin tepkileri sebebiyle ciddi bir diplomatik gerilim sebebi olmuştur. Ancak, varlığı tartışmalı bu antlaşmanın tam metni hakkında Türk kaynaklarında bilgiye rastlanmamaktadır. İkinci gizli antlaşma iddiası açısından da durum aynıdır. Gizli antlaşma iddialarının ele alındığı çalışmalarda ise mesele yalnızca İngiltere üzerinden değerlendirilmekte, protestan diplomasisi ve ABD’ye bakan yüzü üzerinde durulmamaktadır. Bu sebeple tebliğimizde, söz konusu antlaşmalara ait oldukları iddia edilen, ABD Dışişleri arşivlerindeki metinler özel tarihi bağlamlarına da işaret edilerek tanıtılacaktır. Antlaşma metinlerinden ilki, Cevat (Çobanlı) Paşa ve General Nerimov’un imzalarını taşımakta ve 13 maddeden oluşmaktadır. Kazım Karabekir ve Ali Ağa Şelinski arasında imzalandığı iddia edilen ikinci antlaşma metninde ise 16 madde yer almaktadır.