Hasan Melik Zerdabi’nin İslam Hakkındaki Görüşleri (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Milletlerin uzun tarihî hayatlarında bazı olaylar ve şahıslar önemli izler bırakır. Bunlar önem derecesine göre yeni nesillere sözlü veya yazılı olarak aktarılır. Azerbaycan Türklerinin de tarihi süreç içerisinde yaşadıkları birçok gelişme millî hafızalarında kayıtlıdır. Çalışmamızın konusu olan Hasan Melikzade Zerdabi gerek ülküleri, gerekse icraatları açısından sadece Azerbaycan Türkleri tarafından değil; bütün Türk dünyası tarafından iyi tanınması ve anlaşılması gereken bir aydındır. Çarlık Rusyasının hegemonyası altında yaşayan Azerbaycan Türklerinin kendi benliklerini kaybetmemesi, hür ve insanca yaşaması için çalışmalar yapan aydınlar içerisinde bir sıralama yapıldığında şüphesiz Zerdabi en ön saflarda yerini alır. Onun mücadelesinin temelinde cehalete karşı top yekûn eğitim vardır. Hayatının her safhasında halkının yediden yetmişe eğitilmesi için gayret göstermiştir.Zerdabi, Rusya Türklerinin ilk Türkçe gazetesi olan Ekinci’nin sahibi ve başyazarı, Azerbaycan’da ilk tiyatro ve ilk hayır cemiyetinin kuruculuğu, eğitimcilik, pedagogluk, yazarlık, fen bilimi uzmanlığı, matbaacılık ve siyaset adamlığı gibi birçok mesleği ve özelliği kendisinde toplayan şahıs olarak bilinir. Gerek bu özellikleri, gerekse savunduğu eğitim, kadın hakları, sahte din adamlarına karşı fikirlerinden ve zulme karşı mazlumun yanında olmak gibi vasıflarından, ayrıca Türk dünyasında dil birliği ve vatanseverlikle ilgili değerli görüşlerinden ötürü Zerdabi’nin hakkıyla tanıtılmasına, tüm bu fikir ve görüşlerinin ortaya konulmasına ihtiyaç vardır.Zerdabi’ göre; Din bir toplumun ortak değerlerinin en başında gelir, bu ortak kutsal değer; insanların birlikte yaşama, aynı ülküleri paylaşma, toplumun ve kişilerin yaşam tarzı, düğün, cenaze, bayram gibi törenler ve kişiler arasındaki ilişkilere varıncaya kadar birçok alanda etkili olmaktadır. Yazar, dinî ilimlerin yanında mutlaka dünyevî ilimlerin de tahsil edilmesi gerektiğini ifade eder. Hem dinî ilimlerin hem de dünyevî ilimlerin ehilleri tarafından okutulması ve bunları hakkıyla okutacak alimlerin yetişmesini ister. Müslümanların dünyevî ilimlere karşı kayıtsız kalmasını kabul edemez, bu konuda onları harekete geçirmek için çabalayan yazara göre, “dünyası olmayanın ahireti de olmaz”. Müslümanların dünya-ahiret dengesini kurmasını ve iki tarafı da ihmal etmeden gerekli özeni gösterip, ilimde ve teknikte ileri gitmelerini istemiş, Hz. Peygamberin Müslümanlara ilim öğrenmeyi tavsiye ettiğini sık sık dile getirmiştir. Zerdabi sahibi olduğu Ekinci gazetesi aracılıyla Şiî-Sünnî mezhep ayrımcılığının halk arasında düşmanlıklara sebep olmasına bir son verilmesi için gayret sarf etmiştir.