Güney Azerbaycan ve İran’daki siyasi ve toplumsal gelişmelerde Tebriz’in rolü ve önemi (19. Yüzyıl-20. Yüzyılın ilk çeyreği) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Bu tebliğde, Güney Azerbaycan’ın önemli bir şehri olan Tebriz’in, 19. Yüzyıl ve 20. Yüzyılın ilk çeyreğinde İran’da meydana gelen gelişmelerdeki önemi ve nasıl bir rol oynadığı ele alınmaktadır. Bu bağlamda, 19. yüzyılın ilk yarısında Azerbaycan (Tebriz) Valisi Veliaht Abbas Mirza önderliğindeki İran modernleşmesinin ve reformların merkezi olan Tebriz, pek çok “ilk”in gerçekleştirilmesine de sahne olmuştur. Aynı dönemde şehir, Kafkasya’daki Rus-İran egemenlik mücadelesine de konu olmuştur. Yüzyılın ikinci yarısında ise, İran gittikçe artan bir şekilde Avrupa sömürgeciliğinin baskısı ve etkisi altına girdiğinden, bu durumun bir sonucu olarak ortaya çıkan 1872’deki “Reuter İmtiyazı”na tepkiler ile 1890’daki “Tütün Ayaklanması” gibi tepkilerin ortaya çıktığı görülmüştür. Tebriz, bu tip siyasi ve toplumsal hareketlerde, ön safta yer alan şehirlerden biri durumundadır. 20. Yüzyılın başlarına gelindiğinde ise, Osmanlı ve İran meşrutiyetçileri arasındaki ilişkiler çerçevesinde Tebriz, İstanbul ve Kafkas şehirlerinin reformcuları ve aydınları arasındaki diplomatik, ticari ve kültürel temaslar yoğunlaşmıştır. Nitekim, bu dönemde, Kaçar hanedanı yönetimindeki İran’da “Meşrutiyet”in ilanı (1906) ile ortaya çıkan siyasi ve toplumsal gelişmeler hız kazanmıştır. Tebriz uleması ve halkının bu önemli gelişmeye büyük destek verdiği ve başarılı olmasında da önemli rol oynadığı görülmektedir. Meşrutiyet idaresinin 1911 yılında kanlı bir şekilde başarısızlığa uğratılmasına karşı oluşan tepkilerde de Tebriz gene öne çıkacaktır. Böylece şehrin, Güney Azerbaycan ve İran’daki siyasi, toplumsal ve ekonomik gelişmelerde temel belirleyici bir role ve öneme sahip olduğu görülür. Bu konular, başta Osmanlı Arşiv belgeleri ile diğer birincil kaynaklar ve ilgili literatür eşliğinde değerlendirilecektir.