Kafkasya’da dini düşüncede yenilenme anlayışının temel ﬁkirleri ve Hüseyinzade Ali (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
19. Yüzyılın ikinci yarısı ve 20. yüzyıl başlarında bütün Türk ve İslam dünyasında genel bir uyanış ve canlanma söz konusudur. Kafkasya’da da bu doğrultuda önemli gelişmeler yaşanmış ve önceleri ana dili ve milli bilinci geliştirmek için başlayan fikri yenilikçilik hareketleri bilhassa Kazan ve Kırım ile eş zamanlı olarak dini düşüncenin yenileşmesi konusunda da bazı önemli fikirlerin ortaya atılmasına vesile olmuştur. Bu dönemde; İslam dünyasının cehaletten ve ilimsizlikten kurtulması, içtihat kapısının açılması, birlik şuurunun güçlendirilmesi, dinin yaşanan sosyal hayata intibakı, akıl ve vahiy dengesinin kurulması ve mezhepçi tavırlardan ve her türlü taassuptan kurtulunması gibi meseleler tartışılmıştır. Dönemin bu konudaki en önemli aydınlarından birisi olan Hüseyinzade Ali (ö. 1940), Müslümanların ve Türklerin her nerede olursa olsun birbirini sevme ve tanıma esasına dayalı bir sosyal ve kültürel birlik şuuru taşımasını, mezhep taassubunu dışlayarak Kur’an’ı anlamaya dayalı bir manevi birliği oluşturmasını istemiştir. O, bu sayılanların Türk ve İslam âleminin güçlenmesinin, terakkisinin ve geleceğin büyük medeniyetini yeniden kurmasının temel şartı olarak görmüştür. Bakü’de 1905’te yayınlanmaya başlayan meşhur yenilikçi gazetelerden Hayat’ın baş redaktörlerinden biri olmuştur. Hüseyinzade Ali, söz konusu gazetenin ilk sayısına yazdığı “Gazetemizin Mesleği” adlı yazısında; zaten canlı ve şuurlu bir bütün olan milletin hayatının hakiki manasına hizmet edeceklerini ve bunu yaparken de asla orta yoldan, itidalden ayrılmayacaklarını söylemiştir. O, İslam dininin hakikatine vakıf olamayarak her yeniliğe karşı çıkan muhafazakârlar benzeri davranmayacakları gibi, yine İslam’ın medeniyete ve ilerlemeye müsait olmadığını iddia eden deist, materyalist ve komünist gruplar gibi de asla olmayacaklarını her zaman vurgulamıştır. Türk ve Müslüman milletlerin ilmî, kültürel, sosyal ve iktisâdî kalkınmasını gerçekleştirmesinin yegâne yolunun; dönemin şartları gereği, önce bu milletlerin kendi dillerinde kendi kültürel bilinçlerine ermeleri, özgür olmaları ve kendi ayakları üzerinde durmaları olduğuna inanan Hüseyinzade Ali, bunun en temel çaresini de; ilim ve hüner sahibi olmakta, çağın gerçeklerini yakalamakta, hikmet-i İslam’ı çok iyi anlayıp ahlâkı güzelleştirmekte görmüştür. Tebliğimiz, Türk dünyası ceditçilik hareketleri ekseninde Kafkasya’daki dini yenileşme hareketlerinin temel fikirlerini kısaca anlattıktan sonra özelde Hüseyinzade Ali’nin bu konudaki düşüncelerini tahlil edecektir.