Alaniya-Osetiyada İslamın tarixi: əsas mərhələlər (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Alan-müsəlmanlar haqqında ilkin məlumatlar erkən Orta əsrlərə aiddir. Müsəlmanlıq alan-osetinlərə Ərəb xəlifəliyi dövründən məlumdur. Ərəb-Xəzər müharibələri VIII əsrdə Orta əsr Alaniya Dövlətinin ərazisinə də toxunmuşdu. Şübhəsiz, alanların İslamla tanışlığına Zaqafqaziyada və dəniz kənarındakı Dağıstanda bu dinin yayılması imkan yaradırdı. Bağdad xəlifələrinin sarayında və daha sonra Misirin məmlük hökmdarlarının qvardiyasında xidmət etmiş alanlar haqqında məlumatlar indiyədək qorunub saxlanılır.Alaniyada müsəlman icmaları haqqında məlumatlar X əsrdən başlayaraq, ərəb coğrafiyaçılarının tədqiqatlarında yer alırdı. Müsəlman icmalarının mövcudluğunun arxeoloji təsdiqi Alan şəhərlərində tapılan XI-XII əsrlərin ərəb yazıları ilə lövhələrin fraqmentləri hesab olunur.XIII əsrin ikinci yarısında sünni məzhəbinin İslamı Alaniya şəhər əhalisinin bir hissəsinin dini olmuşdu. Beləliklə, alan müsəlman azlığı Mərkəzi Qafqazın ən erkən İslam cəmiyyətidir.Alan dilində və mədəniyyətində İslam mirası özünəməxsus yer tutur. Fikrimizcə, onun əsas özəyi İslam terminologiyası ilə tanışlığın erkən dövründə formalaşmışdı. Həmçinin osetin dilindəki leksik alınma sözlər arasındakı xayelar (xeyrinə gedən, dost); xayeram (xeyrinə getməyən, düşmən); xayır (fayda, xeyir); mulk (mülk); payda (fayda); axaz (kömək); fıdbılız (pis ruh, bədbəxtlik); cannat (cənnət); xaymayet (qiyamət günü); sabır (səbirli); nalat (utanmaz) və digər sözlər xalq dünyagörüşü və mədəniyyətinin üzvi hissəsi olmuşdur.Bu sözlərin yayılmasında regionalizm yoxdur, yəni onlar əsas nitq fonduna aiddir və onların istifadəsi nə Alaniya – Osetiyada İslamın coğrafiyasından, nə də osetin dil daşıyıcılarının dini mənsubiyyətindən heç cür asılı deyil.Alaniyada XV–XVIII əsrlərdə İslamın yayılmasının siyasi-coğrafi və sosial xüsusiyyətləri Mərkəzi Qafqazın dağlıq zonasında sağqalmanın spesifik şərtləri ilə müəyyən olunurdu. Alaniya-Osetiyanın ərazisi dağlıq vadilərlə məhdudlaşırdı, siyasi təşkilat isə öz-özünü idarə edən cəmiyyətlərin konfederasiyası şəklində qurulmuşdu. İslam şimalmeyilli dörd cəmiyyətdə (Taqaursk, Kurtatinsk, Alagir, Diqorsk) saxlanılırdı, ayrı-ayrı müsəlman ailələri yüksək dağların(Tualsk və Tırsıqomsk) daha iki cəmiyyətində var idi. Osetiyanın islamlaşma dərəcəsi haqqında qonşuların təsəvvürlərini XVIII əsrin birinci yarısında gürcü tarixçisi Vaxuşti aydın ifadə etmişdir: osetinlərdə «başçılar və adlı-sanlılar – müsəlmanlar, sadə kəndlilər isə xaçpərəstlərdir».XVIII əsrin sonu üçün islamlaşma orta təbəqələrin artıq bir hissəsini tutmuş, Qərbi Osetiyada müsəlman çoxluğu ilə məskunlaşmış məntəqələr yardılmışdı.Rusiya administrasiyasının qurulması dövründə İslam siyasi-ideoloji məna almışdı. Bu dövrdə hakimiyyət istənilən sosial, iqtisadi, siyasi həllərin dini tərəfini nəzərə almağa məcbur olurdu. XIX əsrin birinci yarısı boyu osetin müsəlmanlarının sayı fasiləsiz artırdı – bu halda İslamı bütün təbəqələrin nümayəndələri qəbul edirdi. Buna şərait yaradan bir neçə amil var idi. Düzəngaha kütləvi köçürülmə qonşu müsəlmanlarla əlaqələri genişləndirmişdi. Qafqaz müharibəsi fonunda İslamın təbliğatı güclənmişdi. Sosial etirazın və hakimiyyətdən narazılığın müxtəlif növləri islam ideoloji formasına keçirdi. Administrasiya İslamın yayılmasının qarşısını almağı arzulayaraq, “xain”lərin təqibini elan etdi, həmçinin 1853-1856-cı illərdəki düzəngah torpaqlarına sərhəd çəkilməsindən isə xaçpərəstlərin və müsəlmanların ayrı-ayrı yerləşdirilməsi üçün istifadə etdi.Mücahidlərin – Osmanlı İmperiyasının ərazisinə köçmüş müsəlmanların hərəkatına dövlətin dəstəyinə ümidlərində aldadılmış və kəndli islahatının gedişatında öz sinfi imtiyazlarından məhrum edilmiş osetin elitası başçılıq edirdi. Mühacirlərin ən çoxsaylı partiyaları Osetiyanı 1859, 1861 və 1865-ci illərdə tərk etdi. Türkiyəyə gedən osetinlərin ümumi sayı 4-5 min nəfəri keçmirdi, bununla yanaşı, onların bir hissəsi geri qayıtmışdı. Həmin dövrdə müsəlman ziyalılarının apardıqları köç əleyhinə geniş təbliğat və onun təşkilatçılarına qarşı mübarizə misilsiz xidmət idi.XIX əsrin ikinci yarısında – XX əsrin başlanğıcında osetin-müsəlmanlar tarixdə ilk dəfə olaraq, az qala, adbaad məlum idilər. 1867-ci il üçün rəsmi məlumatlara görə, müsəlmanlığa 11 306 nəfər etiqad edirdi. Müsəlman ruhani təbəqəsini 14 kişi və bir o qədər də qadın təmsil edirdi. Osetiyada İslamın maksimal yayılması dövründə müsəlman azlığı əhalinin 15 %-ni ötmürdü.XIX əsrin ikinci yarısında Osetiyada iyirmi məscid fəaliyyət göstərirdi, İslam təhsili alanların və Həccə getmiş zəvvarların sayı daim artırdı. XX əsrin başlanğıcında Rusiya müsəlmanlarının ictimai və mədəni hərəkatında osetin İslam azlığı qeyri-mütənasib gözəçarpan yeri tuturdu (A.Salikov, A. Datiyev, A. Kantemirov və başqaları).Ən yeni dövrün osetin müsəlmanları dini dövlət siyasətinin müxtəlif zamanlarını yaşamışlar. Yetmiş il ateist təbliğatından sonra, İslamın dirçəlişi başlanmışdı, artıq müsəlman icmaları azad fəaliyyət göstərir, köhnə məscidlər bərpa olunur, yeniləri tikilir, onlarca gənc isə İslam təhsil müəssisələrində təhsil alırdı.Alaniya-Osetiyada əsl İslam mədəniyyətinin nə olduğu haqqında köhnə müsəlman ənənəsi və aydın təsəvvürlər mövcuddur. Heç bir şübhə yoxdur ki, ictimai inkişafın yeni durumlarında Alaniya müsəlmanları öz şəxsi ənənələrini məsuliyyətlə davam etdirəcəklər.