XIX-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda İslam dininin vəziyyəti haqqında (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
XIX-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda dini tolerantlığın mövcud olması nəticəsində, bölgələrdə də müxtəlif dini təriqətlərin missionerlərinə rast gəlmək mümkündür. Bu prosesin ərazidə zəmin yaranması üçün hələ 1813 və 1828-ci illərdə bağlanmış Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrinin böyük rolu olmuşdur. Ruslar bölgəni işğal etdikdən sonra, burada yerli sosial-dini dayaq yaratmaq məqsədilə əraziyə imperiya üçün arzuolunmaz təriqət nümayəndələrini köçürməyə başladılar. Əslində, sərhədyanı əraziləri mühafizə etmək məqsədini güdən bu dini-etnik siyasət ərazidə yeni bir rus quberniyasının yaranmasına xidmət edirdi. Məscidlərin yerində kilsə tikmək, tarixi yaddaşın, o cümlədən maddi və mənəvi abidələri ləğv etmək imperiyanın əsas siyasətlərindən idi. Müstəmləkəçilik yerli əhalinin həyat səviyyəsinə ağır təsir göstərirdi. Bu baxımdan, çarizmə qarşı mübarizə formasının ən geniş yayılmış vasitələrindən biri emiqrasiya idi. 1845-ci ildə təkcə Muğan bölgəsindən 200 ailə öz dədə-baba torpaqlarını tərk edərək, Cənubi Azərbaycan ərazisinə köç etmişdi. Çarizmə qarşı sosial-dini etirazlarını bildirənlər birmənalı şəkildə ya Sibirə sürgün edilirdilər, ya da fiziki cəzaya məruz qalaraq, öz yurdlarını tərk edirdilər. Bu mənada, belə bir deyim hələ də yaşamaqdadır: “Bu işdə ya Sibirdir, ya da qəbir”.Bölgəyə köçürülən rus əhalisinin təbii-coğrafi, sosial-iqtisadi və dini amillərlə sıx bağlılığı vardır. Məhz bu dövrlərdə müharibə nəticəsində suvarma arxları dağıdılmış, çay daşqınlarının qarşısını alan bəndlər sökülmüş, əhalinin bir hissəsi dədə-baba yurdlarından didərgin düşmüş və nəticədə, ərazilər boşalmışdı. Bu problemlərdən məharətlə istifadə edən imperiya “məzlum” ermənilərin müdafiəsi bayrağı altında köçürmə siyasətini ardıcıl həyata keçirirdi.XIX əsrin II yarısından etibarən, çarizmin “cənub siyasəti”nin ana xəttini Balkanlarda yaşayan xristian slavyanların “müdafiəsini” təşkil etmək idi. Məqsəd Cənubi Qafqazdan və Balkanlardan Osmanlı imperiyasını sıxışdıraraq parçalamaq siyasəti idi. XIX-XX əsrin əvvəllərində ruslar müxtəlif sektantlardan mütəşəkkil idilər; məsələn: mütəşəkkil sektantlar malakan, duxobor, yəhudiçilik, baptistlər, subbotniklər və digərləri idilər. Bunlar “izhari-etimadiyyəni, kəlisanı, gizlinliyi və hökuməti-aliyəni” rədd etdiklərinə görə, Çar hökuməti tərəfindən buraya sürgün edilmişdilər. Duxoborlar 5 min olmaqla, Gəncə, Zəngəzur, Qazax, malakanlar 12 min olmaqla, Göyçay, Şamaxı, subbotnik və digərtəriqətlər 10 min olmaqla, Quba, Lənkəran qəzalarında yerləşdirilmişlər. Baxmayaraq ki, köçürülmələr zamanı İslam dəyərlərini sıxışdırmaq üçün müxtəlif təzyiqlər göstərilsə də, yerli əhali bunu təmkinlə qarşılayaraq, gəlmələrlə heç bir münaqişəyə girmirdilər.XIX-XX əsrin əvvəllərində yerli əhali İslam dininin bütün qayda və qanunlarına əməl etməklə yanaşı, eyni zamanda, əhalinin həyat və fəaliyyətində, əxlaqında, dünyagörüşündə hakim rol oynayırdı. İslami adət-ənənələrə riayət olunur, dini bayramlar keçirilirdi. Nikah mollalar tərəfindən kəsilir, əks təqdirdə, haram hesab edilirdi. Şiələr arasında yayılmış siğə (müvəqqəti) nikah forması bölgədə yayılmamış və bu, həmişə əhali tərəfindən ictimai qınağa çevrilmişdi.XIX əsrin əvvəllərində Rusiyanın Qafqazı istila etməsi imperiya siyasətinin yeridilməsinə səbəb oldu. Belə ki, çarizm Qafqazda yaşayan xalqları itaətdə saxlamaq üçün onların özlərinin milli xüsusiyyətləri müqabilində istilaçılıq planlarını həyata keçirməyə başladı. Bunun üçün xalqın aparıcı qüvvələrindən, imamlardan çox bacarıqla istifadə edilirdi. İlkin başlanğıcda çarizm din xadimlərini öz tərəflərinə çəkməyə başladı. Belə bir anlamda uzunmüddətli siyasət planı hazırlandı. Dini idarələrin quruluşunda müəyyən dəyişikliklər aparıldı. Onlar din xadimlərini xalqın inamını nəzərə alaraq, öz tərəfinə çəkməklə imperiyanın məmuruna çevirməyə başladılar. Bunun üçün 1823-cü ildə Cənubi Qafqaz şiələrinə başçılıq etməkdən ötrü “şeyxülislam” vəzifəsi təsis edildi. 1832-ci ildə isə Tiflis şəhərində Cənubi Qafqaz sünnilərinin dini başçısı – “müfti” vəzifəsi təsis edildi. Bunlar hələ tam mənası ilə ruhani idarə deyildi; tək-tək fəaliyyət göstərən dini başçılar idilər. Bu isə çarizmin siyasətinin ucqarlarda həyata keçməsini açıq-aşkar dəstəkləyərək müəyyənləşdirilirdi. Şeyxülislamın nəzarətində şiə, müftinin nəzarətində isə sünni ruhani idarələri 1872-ci il 15 aprel tarixli Çar Fərmanı ilə təsis edilmiş, 1917-ci ilin fevralınadək fəaliyyət göstərmişdir. Hər iki təriqət başçısı böyük nüfuza malik olub, yerlərdə dini adətləri həyata keçirməklə, çarizm siyasətinin, bir növ, aparıcısı rolunda çıxış edirdi. Müfti və şeyxülislam qubernator tərəfindən təyin edilirdi. Onlar isə bununla da Çar məmuru hesab olunurdular. Eyni zamanda, ayrı-ayrılıqda şiə və sünni təsisatlarının yaranması, Qafqazda imperiyaya qarşı mübarizəni zəiflətmək üçün təriqət toqquşmalarından istifadə etmək məqsədi daşıyırdı. Lakin bu siyasət heç bir bölgədə baş verməmiş, konfliktlərin yaranmasına səbəb olmamışdı. Bu isə müxtəlif təriqətlərə məxsus əhalinin qarşılıqlı əlaqələrindən, səmimi münasibətlərindən irəli gəlirdi.Beləliklə, bu dövrdə Qafqazda İslamı qəbul etmiş xalqların mədəniyyətinin təşəkkül tapmasında ictimai-iqtisadi amillərin təsirini əsla danmadan qeyd edək ki, din öz əxlaqi dəyərləri ilə insan həyatının zəruri amili, ictimai gercəkliyin başlıca şərti kimi mənəvi mədəniyyətə bilavasitə təsir göstərirdi, daha doğrusu,mənəvi mədəniyyət hadisələri öz səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olaraq, müəyyən qədər müstəqilliklərini saxlasa da, İslam dinindən bəhrələnirdilər.