İslamın unikal memarlıq abidələri təkyələr və xanəgahlar: zəmanələrinin sosial təsisatları kimi (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Sufi yolu (təriqət) müridin birbaşa uzunmüddətli, pilləli yol keçərək Allaha çatmaq və ona qovuşmaq üçün əqli və əməli hərəkətə başlamasıdır. Bu yolun son mərhələsi olan həqiqət idrak yolunun ən yüksək zirvəsi onun məzmununun sonu olub, həqiqi varlığı Allahı seyr və müşahidə edərək onda əriməkdir. Üzünü kamilləşmə yoluna tutaraq mücadilə edən sufi müəyyən mərhələləri keçmək üçün Allahı unutduracaq şeylərin hamısını tərk edir ki, bu da ona saf əxlaqının və qazandığı yüksək mərifətin sayəsində müyəssər olur. Elə buna görə də bəzi sufi nəzəriyyəçiləri ardıcıl şəkildə gündə beş vaxt namaz ayinini formal ritual kimi qəbul etmirdilər. Onlar bu ayinin icrasına başqa məna verərək, özünü Allaha həsr etməyi sakitliyə çəkilərək ibadət etməkdə görürdülər.İslamın bərqərar olduğu ilk əsrlərdə (məs.: VIII əsrdə H.S.) sufilərin cəmiyyətdə bir müxalifət yaradaraq, Peyğəmbər məsumiyyətindən uzaqlaşan insanlardan qaçması və bu “qaçış” zamanı ən yaxşı yöntəmin özləri əqidədə və imanda olan insanlarla bir yerə toplaşmaq və yaxşı insanların aurasında Allaha yaxın olmaq, ona birlikdə həmd etmək, birlikdə zikrlər etmək istəyindən yaranmışdı. Bu toplaşma yerləri ilk zamanlar gözdənkənar olan münasib yerlər, bəzi iman sahiblərinin evləri olsa da, sonralar bu müqəddəs yerlər zaviyələr, təkyələr və xanəgahlar kimi İslam memarlığının unikal inciləri kimi meydana çıxdı.Bu gün keçib-getmiş çağların memarlıq abidələri kimi xatırladığımız bu məkanlar zamanında həm də başqa yolçuların və qəriblərin sığındığı sosial müəssisələr halına gəlmişdir. Təkyələrin yanında inşa edilən vəqiflər dövlət adamlarının xeyirxah insanların və təriqət mənsublarının verdikləri ianələr hesabına fəaliyyət göstərər, ehtiyac sahıblərinə yardımlarda bulunardı...Təkyələr İslam dünyasının hər tərəfində əksəriyyət etibariə yarandıqları zamanın mövcud dövlətinin dəstəyi ilə yayıldı. Geniş yayıldığı yerlərdən biri də Azərbaycan oldu. Əsas və əhəmiyyətli təkyələr Pirsaat çayı yanındakı Pir Hüseyn xanəgahı, Astara Pənsərdə Şeyx Cəmaləddin, Lənkəran Şıxakəranda Şeyx Zahid xanəgahı türbələri, Bakıda Sirvanşahlar sarayı yanında Seyid Yəhya Bakuvi xanəgahı və Ərdəbildə Şeyx Səfi xanəgahı, Şamaxı Kələxanada Xəlvətilər xanəgahı, Xaçmaz Şıxlarda Şeyx Yusif Miskuri xanəgahı, Naxçıvanda Fəzlullah Hürufi xanəgahı, Gəncədə Pir Hikmət xanəgahı, Dəvəçi-Ugah kəndində Soltan Baba türbəsi, Qəbələ-Həzrədə Şeyx Bədrəddin türbə və xanəgahı, Kürdəmir Şeyx İsmayıl Şirvani, Təbrizdə Dədə Ömər Rövşəni xanəgahı, Qarabağ Cicimlidə Mir Həmzə Higari xanəgahı, Aslanbəylidə Hacı Mahmud Əfəndi xanəgahı bunlardan sadəcə bir neçəsidir. Bəzilərinin indi də ayaqda olduğu bu xanəgah və təkyələr Azərbaycan sufi mədəniyyətinin zəngin və koloritli keçmişinin dəyərli memarlıq abidələridir.Diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm ki, biz bu tezislərin açılışı ilə ərsəyə gətirəcəyimiz məqalədə müxtəlif aspektlərdən sufizmi tədqiq edən Zümrüd Quluzadənin, Könül Bünyadzadənin, Mətanət Şəkixanovanın, Samirə Mir-bağırzadənin, Rahibə Əliyevanın, Raidə Əmənzadənin, Mehmet Rıhtımın, Fariz Xəlillinin tədqiqatlarından istifadə etməyi qarşımıza məqsəd qoymuşuq.