“Quranı-Kərim”in Qiraəti Tarixi (Həzrət Peyğəmbər (s) və Raşidi Xəlifələr (r.a.) Dövrü) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
“Qurani-Kərim”in nazil olduğu ilk gündən etibarən, müsəlmanların həyatında xüsusi bir yeri olmuşdur. Həzrət Peyğəmbərdən (s) nəql olunan hədislərdə müsəlmanlar Quran oxumağa təşviq edilmişlər. Quranın başa düşülüb yaşaması onun öyrənilməsi və oxunması ilə mümkündür.“Qurani-Kərim”in təlimi nazil olması ilə başlamış, Peyğəmbərimiz (s), səhabələr (r.a.) və bu ardıcıllıqla onlardan sonra gələnlər müqəddəs “Qurani-Kərim”in öyrənilməsi, oxunması və əzbərlənməsi istiqamətində böyük səy göstərmişlər.Həzrət Peyğəmbərin (s) zamanında Quran təlimi Məkkə dövründə gizli şəkildə evlərdə aparılsa da, Mədinə dövründə daha rahat formada olmuş və başda Süffə məktəbi olmaqla, müxtəlif yerlərdə “Darul-Quran”, “Darul-Qurra” adları ilə məktəblər açılmışdır.Həzrət Peyğəmbər (s) “Qurani-Kərim”in qiraəti sahəsində bir çox səhabə yetişdirmiş və müsəlmanları həmin səhabələrdən öyrənməyə təşviq etmişdir.Peyğəmbərimizin (s) zamanında tamamilə yazılan nüsxələr birinci xəlifə Həzrət Əbu Bəkrin (r.a.) dövründə toplanaraq bir kitab halına salınmış, xəlifə tərəfindən qorunmuş, onun vəfatından sonra isə Həzrət Peyğəmbərin (s) xanımı Həzrət Həfsəyə verilmişdir.Quran qiraəti sahəsində məşhur olan səhabələr ilk dövrlərdə Mədinə və Məkkədə, sonradan isə xüsusilə də Raşidi xəlifələri (r.a.) dövründə fəthlər nəticəsində genişlənmiş İslam bölgələrində Quranın təlimi ilə məşğul olmuş və gələcək nəsillərin yetişdirilməsində mühüm rol oynamışlar.Uca Allahın müsəlmanlara bir rəhməti olaraq, “Qurani-Kərim”in “yeddi hərf” üzrə oxunmasına icazə verilməsi nəticəsində, Həzərt Peyğəmbərdən (s) fərqli qiraətlər öyrənmiş səhabələr getdikləri bölgələrdə öyrəndikləri kimi öyrətmiş və sonra da bu fərqliliklərin olması müsəlmanlar arasında ciddi ixtilaflara səbəb olmuşdur.Üçüncü xəlifə Həzrət Osman (r.a.) Quranın qiraətlərində yaranan ixtilafların qarşısını almaq üçün əldə olan vahid “Müshəf”dən mötəbər qiraət fərqliliklərini əhatə edən yeni müshəflər yazdırmışdır.Çoxaldılmış müshəflərin nöqtəsiz və hərəkəsiz olması, kəlmələrin də yazılış formalarının müxtəlif qiraət variantlarını əhatə etdiyinə görə, “Müshəf”lə bərabər, müəllimlər müxtəlif mərkəzlərə göndərilərək, yanlış qiraətlərin qarşısıalınmış və nəticədə, müsəlmalar həmin müshəflərə uyğun olan qiraətlərdə ittifaq etmişlər.Beləliklə, “Qurani-Kərim” Uca Allahın bir vədi olaraq heç bir dəyişikliyə məruz qalmadan həm şifahi, həm də yazılı olaraq dövrümüzə qədər gəlib çıxmışdır.