Sovet Hakimiyyətinin 1920-1940-cı Illərində İslam Dininə və Onun Komponentlərinə Münasibət (Şəki Qəzası Timsalında) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
1917-ci ilin oktyabrında Rusiyada sovet hakimiyyətinin elan edilməsi keçmiş Çar Rusiyası ərazisində yaşayan xalqların, xüsusilə də müsəlman əhalinin ictimai-siyasi, mədəni və mənəvi həyatında köklü dəyişikliklərə səbəb oldu. Hakimiyyətinin ilk çağlarında özünü məzlum əhalinin xilaskarı, imperializmin düşməni elan edən bolşeviklər bu yolla siyasi hadisələri öz xeyirlərinə dəyişməyə çalışdılar.Xalq Komissarları Sovetinin sədri V.İ.Lenin və Millətlər Komissarı İ.V.Stalinin “Rusiya və Şərqin əməkçi müsəlmanlarına müraciəti”ndə (3 dekabr 1917) bütün Rusiya ərazisində, o cümlədən Qafqaz, Mərkəzi Asiya, Sibir, Volqaboyu və Krımda yaşayan türk və müsəlman əhaliyə müraciət edilərək onların azad, firavan həyat sürmələri, öz milli və irfani həyatlarını müstəqil şəkildə yaşamaları üçün təminat verilir, tarixən zülmə məruz qalan bu xalqların artıq güvəndə olduqları bidirilir, xoşbəxt həyatın davamı üçün rus inqilabına dəstək olmaları xahiş edilirdi.1920-ci ilin 28 aprelində Azərbaycan Sovet Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra, həmin ilin 5 may tarixində Leninin RSFSR Xalq Komissarları Soveti adından Azərbaycanın Sovet Hökumətinə göndərdiyi teleqramda müstəqil Azərbaycan Respublikası zəhmətkeş kütlələrinin azadlığa çıxması alqışlanır və əminliklə bildirilirdi ki, müstəqil Azərbaycan Respublikası öz hökumətinin rəhbərliyi altında azadlıq və istiqlaliyyətini Şərqin məzlum xalqlarının qəddar düşməni olan imperializmdən qoruyub saxlayacaqdır. Lakin qısa bir müddət keçdikdən sonra, yuxarıda qeyd edilənlərin, sadəcə, bir vəd olduğu, Şərqin bir çox xalqları kimi, Azərbaycan əhalisinin digər imperiyalardan daha qəddar bir imperiyanın əsarətinə düşdüyü məlum oldu.Azərbaycan işğal edildikdən sonra, 1920-ci ilin mayında ölkədə “vicdan azadlığı” adı altında hər cür dini ayinlərin icra olunması qadağan olundu, din dövlətdən və məktəbdən ayrıldı. Digər bir dekretlə xan, bəy və mülkədar torpaqları ilə yanaşı, monastr, kilsə, vəqf və məscid torpaqları bütün iş heyvanları ilə birlikdə müsadirə edilərək, “ödənişsiz olaraq, torpaqdan bərabər istifadə əsasında zəhmətkeş xalqa verildi”. Bununla belə, sovet hakimiyyə- tinin ilk illərində respublika hökuməti dindarlara “qayğı göstərir”, dini bayramlarda müxtəlif dinə mənsub vətəndaşların bayram etmələri üçün onlaraqeyri-iş günü verilirdi. Hətta bu dövrdə məscidlərin, pirlərin, sinaqoqların və kilsələrin də əksəriyyəti fəaliyyətini davam etdirirdi. Bu istiqamətdə siyasətin aparılmasında Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin sədri N.Nərimanovun tövsiyələri xüsusi rol oynamışdı.Dinə qarşı sərt münasibət tədricən özünü büruzə verməyə başlayır. Xüsusilə də Stalinin ən yüksək vəzifəni tutmasından sonra, dinə və onun bütün komponentlərinə qarşı mübarizə açıq şəkil alır. Sinfi düşmən adlandırılan din xadimləri və onların övladlarının üzünə bütün sovet müəssisələri, hətta məktəblərin və digər tədris müəssisələrinin qapıları bağlanır. Məscidlər dağıdılır, ən yaxşı halda məktəblərə, bağçalara və anbarlara çevrilirdi. Ümumilikdə, təkcə 1929-cu ildə Azərbaycan qəzalarında 120 məscid binası zəbt edilib məktəb üçün istifadəyə verilir, 400 məscid bağlanır. Sovet hakimiyyəti ərəfəsində Şəki qəzasında fəaliyyətdə olan 450 məscidin, o cümlədən Şəki şəhərində 36 məscidin də taleyi acınacaqlı hal alır.1925-ci ildə “Allahsızlar İttifaqı”nın təşkil edilməsi dinə qarşı mübarizənin lazımınca aparıldığını göstərən faktlardan biri idi.Sovet Azərbaycanında 1920-ci illərin II yarısından etibarən, o cümlədən, onun tərkib hissəsi olan Şəki qəzasında hakimiyyətin din sahəsində tutduğu irticaçı mövqeyi dini atributlar, həm dini, həm də milli geyim və örtülər üzərinə total yürüşlə davam edir. Din xadimlərinin böyük əksəriyyəti repressiya qurbanına çevrilirlər. Dini və milli bayramlar qadağan edilir, məscid və mədrəsələrlə yanaşı, xalqın minilliklər ərzində yaratdığı digər maddi-mənəvi sərvətlərə, tarixi memarlıq abidələrinə də yad münasibət sərgilənir. Şəki Şəhər Sovetinin Kiş Kənd Soveti və məktəbinə ünvanladığı 7 fevral 1937-ci il tarixli məktubunda Şəkinin Kiş kəndində yerləşən tarixi Alban məbədinə qarşı yürüdülən siyasətin mənfi çalarları açıq şəkildə özünü büruzə verir.İkinci Dünya müharibəsinin sonlarına yaxın dinə münasibətdə müəyyən dəyişiklik baş verir. 1944-cü ildə Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsi yaradılır. Stalin gözlənilmədən məscidərin fəaliyyətinin bərpa edilməsi barədə 1945-ci ilin dekabrında sərəncam verir. Bakıda Təzəpir və Əjdər bəy, Maştağa, Lənkəran, Naxçıvan, Ordubad, Ağdam və Şəkidə bəzi məscidlər açılır. SSRİ-dən Məkkə ziyarətinə getmək üçün ikisi azərbaycanlı olmaqla, 1945ci ilin dekabrında zəvvarlar qrupu təşkil edilir. Beləliklə, dünya ictimaiyyəti qarşısında özünü müsəlmanların hamisi kimi qələmə verməyə çalışan sovet rəhbərliyi bu tədbirlərlə müsəlman əhalinin rəğbətini qazanmağa, gələcək siyasi və dini avantürasını genişləndirməyə çalışırdı.XX əsrin 20-40-cı illərində sovet hakimiyyətinin iqtisadi, mədəni və digər sahələrdə yürütdüyü siyasət nəticəsində, cəmiyyətin strukturunun dəyişməsi iqtisadi problemlərin dərinləşməsinə, sosial-ictimai həyatda ziddiyyətlərinartmasına və buna adekvat olaraq, xalqın ciddi müqavimətinə gətirib çıxardı. Hökumətin sosial-siyasi və ictimai sahədə buraxdığı kobud səhvlərdən biri də İttifaq daxilində yaşayan xalqların, əsasən də türk və müsəlmanların milli-mənəvi, dini dəyərlərinə qarşı hörmətsizlik, qadağa və təhqiramiz mövqe sərgiləməsi idi.XX əsrin 20-40-cı illərində dini vəziyyətlə bağlı istər sovet dönəmində, istərsə də Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra, dəyərli araşdırmalar aparılmış, mövcud durum təhlil edilərək bir sıra əsərlər yazıya alınmışdır. Bununla belə, həmin zaman kəsiyində Şəki qəzasında dinə və dini atributlara münasibət istiqamətində sistemli tədqiqat aparılmamış, qəzada yeridilən dini siyasətin mahiyyətinə aydınlıq gətirilməmişdir. Bu məqalədə geniş tədqiqat sahəsi olan mövzunun əsas məqamlarını işqlandırmaq qarşıya məqsəd qoyulmuşdur.Məqalədə sovet hakimiyyətinin 1920-1940-cı illərində Şəki qəzasında yeridilən dini siyasəti fonunda bütövlükdə Azərbaycan SSR-dəki dini mühit, dinə və onun komponentlərinə qarşı münasibət təhlil edilmiş, hakimiyyətin dini siyasətlə bağlı tutduğu mövqeyə aydınlıq gətirilməsinə çalışılmışdır. Tədqiqat zamanı Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivi, onun Şəki filialındakı, AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun elmi arxivlərindəki materiallardan, dövri mətbuat vasitələrindən, o cümlədən dövrün siyasi liderlərinin xatirə memuarlarından, həmçinin elmi əsərlərdən geniş istifadə edilmişdir.