Molla Sədra düşüncəsində fəlsəfə-din münasibəti (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Fəlsəfə və din uzun zamanlardan bəri insanlıq tarixində xüsusi yerə sahib olan vacib amillərdir. Bu gün mövcud olan səmavi dinlərdən fərqli, ibtidai formada olsa da, insanlar çox qədim dövrlərdən dini inanclara sahib olublar. Sistemli fəlsəfənin başlanğıcı olaraq e.ə. VII-VI əsrlərin qəbul edilməsinə baxmayaraq, düşüncənin tarixi insanlıq qədər qədimdir. Fəlsəfi fikir tarixinə nəzər salındığı zaman, fəlsəfə və din mövzusunun bütün dövrlərdə və bütün fəlsəfi məktəblərdə müzakirə və mübahisə mövzusu olduğu diqqəti cəlb edir.Tərcümə fəaliyyəti ilə İslam dünyasına nüfuz edən yunan fəlsəfəsi ilə tanışlıqdan sonra, fəlsəfə-din problemi müsəlmanlar arasında da ciddi müzakirə mövzusuna çevrildi. Bəziləri fəlsəfənin yad mədəniyyətə aid olduğu, müsəlmanların ehtiyac duyduğu hər şeyin vəhy məhsulu olan Quranda və hədislərdə mövcud olduğunu iddia edərək, ona qarşı mənfi mövqe tutdular. Əksər İslam mütəfəkkirləri fəlsəfə ilə din arasında həqiqi ziddiyyət görmürdülər. Onların fikrincə, fəlsəfi düşüncənin qaynağı olan ağıl və dinin qaynağı olan vəhy eyni mənbəyə aiddir və bu səbəbdən, bunlar arasında həqiqi ziddiyyət ola bilməzdi. Bu fikrə isnad edərək, İslam filosofları fəlsəfə və din arasında görünən təzadları ortadan qaldırmağa cəhd edirdilər. İbn Rüşd, Farabi, ibn Sina kimi filosofların əsərlərinə nəzər yetirməklə bu meylin şahidi olmaq mümkündür.İslam düşüncəsində fəlsəfə ilə dini birləşdirmə cəhdləri XVII əsr Səfəvilər dövrü filosofu Molla Sədranın fəlsəfəsində özünün zirvə nöqtəsinə çatmışdır. Mütəaliyə fəlsəfə məktəbinin banisi olan şirazlı filosof özündən əvvəl mövcud fəlsəfi məktəbləri, onların bilik əldəetmə vasitələrini sintez edərək özünün ilahi, transendental fəlsəfəsinin özülünü inşa etməyə çalışmışdır. Filosof işraqi, əqli və vəhymənşəli biliyi özündə birləşdirən bir sistem hazırlayaraq, bu prinsipləri paralel şəkildə istifadə edərək, fəlsəfi məsələləri çözməyə səy göstərirdi. Sədraya görə, ağılla şəriət, fəlsəfə ilə din bir-birinə zidd deyil. Filosofun fikrincə, həqiqi fəlsəfə, yaxud ilahi hikmət fəlsəfə və dinin birləşdirilməsindən ibarət idi.Bu məqalədə Molla Sədranın fəlsəfə və din anlayışı, həmçinin onlar arasındakı münasibət araşdırılmışdır.