Mədəni maarifçi Qafqaz şeyxi Şeyxülislam Axund Məhəmmədəli Fərəculla Pişnamazzadənin yenilik uğrunda mübarizəsi (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Fərəculla Pişnamazzadə Gəncə şəhərində ruhani ailəsində dünyaya göz açsa da, dünyəvi elmlərə marağı daha çox olmuşdur. O, ruhanilər arasında tez bir zamanda böyük hörmət qazanaraq, Gəncədə “Məktəbi-xeyriyyə” adlı məktəblə yanaşı, on yeni məktəb açmışdır. Axund məktəbdə tədris etdiyi elmlərlə bərabər, rus çarizminə qarşı öz azad fikirlərini söyləməkdən çəkinmirdi. Müstəqil fikirlərinə görə, bir neçə dəfə həbs edilən və sürgün olunan Məhəmmədəli 1905-ci ildə Gəncədə yaradılan “Difai” partiyasının sədri seçilir. Sədrlik etdiyi müddətdə o, Nəsib bəy Yusifbəyovla, Mirzə Məhəmməd Axundovla, Ələsgər bəy Xasməmmədovla çiyin-çiynə çalışaraq, erməni vəhşiliklərinə qarşı mübarizə aparır. Axund bu kimi fəaliyyətləri səbəbindən yenidən sürgün olunsa da, həmin müddət ərzində maarifçilik işini dayandırmır. Həştərxanda sürgün həyatı yaşayarkən qəzetlərdə daim məqalələri ilə çıxış edir.Sürgündən dönən Pişnamazzadə Tiflisə köçür, 1909-cu ildə Qafqaz Müsəlmanları Şiə Ruhani İdarəsinin üzvü seçilir. Xüsusi hörmətə sahib olan axund çox keçmədən şeyxülislam seçilir.Şeyxülislam 1915-ci ildə Ərdəhan və Qars şəhərlərindən Bakıya gətirilən qaçqın və uşaqlara sahib çıxır. Belə ki, onlar üçün Tiflisdə Yetimlər evi açmaq qərarına gəlir və bu işdə ona köməklik göstərməsi üçün xalqa müraciət edir.1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunduğu Tiflis şəhərində Qafqaz Şiə və Sünni ruhani idarələri yerləşiridi. Paytaxtın müvəqqəti Gəncəyə köçürülməsi ilə yanaşı, Ruhani İdarəsi də buraya köçürülür. Bu sevincli xəbəri alan şeyxülislam öz ata-baba yurduna geri dönür və ömrünün sonunadək olan fəaliyyətini, demək olar ki burada davam etdirir.Pişnamazzadə şiə və sünni ruhanilərini birləşdirmək üçün hər iki tərəfin başçıları ilə görüşür. Bu görüşdən sonra o, Türkiyə nümunəsi əsasında yeni ruhani idarəsinin yaradılması təklifini hazırlayır. Şeyxülislamın irəli sürdüyü təklif Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən qəbul edilir, yeni ruhani idarəsi “Məşixət” adı altında fəaliyyət göstərməyə başlayır. 1918-ci il sentyabrın 15-də “Məşixət” Bakıya köçürülür, lakin Pişnamazzadə öz doğma şəhərini tərk etmir, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri və şeyxülislamlıq vəzifəsindən istefa verir. Gəncədə qalaraq Axund Məhəmmədəli Cümə məscidinin axundu vəzifəsini yerinə yetirir.