Udi Xristian İcması Timsalında Azərbaycan Multikulturalizmi: Tarix və Müasirlik (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Müasir Azərbaycan əhalisinin çoxmillətli və polikonfessional tərkibi obyektiv etnodemoqrafik və etnomədəni proseslər nəticəsində tarixən formalaşan reallıqdır. Mədəniyyət və dil daşıyıcılarının bir dövlətin hüdudlarında və tərkibində birgə yaşaması tarix boyu ölkəmizə xas olub. Bu cür müxtəliflikdə Şərqi konfessiyanın xristian dininə etiqad edən Qafqaz albanlarının birbaşa törəmələri olan udilər xüsusi elmi maraq kəsb edir. Bu, qədim Qafqaz Albaniyası mədəniyyətinin, onun qədim əsasları olan dili, mədəniyyəti və dininin əsl qoruyucularıdır. Tarixi kataklizm və bir sıra digər amillər nəticəsində udilərin və Qafqaz-İberiya ailəsindən bəzi xalqların mənşəyi məsələsi indiyədək birmənalı deyil. Udi dilinin dil, dini və etnik mənbələri barədə elmi diskussiyalar sayəsində bu dilə, onun mədəniyyətinə, din və etnoqrafiyasına maraq son zamanlar artıb. Udilər (yaxud utilər) Azərbaycanda avtoxton xalq, Qafqazın ən qədim sakinlərindəndir. İndiki qloballaşma, inteqrasiya dövründə və udilərin digər ölkələrə səpələndiyi bir zamanda, onun tarixi mənbələrindən, yəni doğma yurdundan uzaqlaşması təhlükəsi artır. Udilərin qeyri-maddi və mənəvi mədəniyyəti, qoruyub saxladıqları doğma dilləri, tədris dili kimi rus dili, dövlət dili kimi Azərbaycan dili və Şərq xristianlığının dini ənənələri hər zaman üstün, həmçinin udiləri bir araya gətirən amillər olub, indiyədək də belədir.Hazırda dünya ictimaiyyəti mənəvi-əxlaqi davranışın sərhədlərini silən, kilsəyə xilaskar münasibətin tam dəyişən qloballaşma dövrünü yaşayır. Belə dəyişikliklər kilsəmizin ziyarətçilərinə də təsirsiz ötüşməyib. Buna görə də Azərbaycanın Alban-Udi xristian icması ziyarətçilərini tamahın köləsi olmamağa, fani dünyaya aldanmamağa, dua, səbir və xristian itaətkarlığı ilə günahlardan çəkinməyə çağırır. Bundan əlavə, icmamız bütün ziyarətçilərini Ana-Kilsəyə sadiq qalaraq, nümunəvi vətəndaş və vətənpərvər olmağa çağırır, həmçinin sabit dəyərlərə – ziyarətgahlar (məbədlər, monastırlar, xristian mənəviyyatı), ailə, məktəb, Vətən sevgisinə həmişə hörmət etməyi; müasir Azərbaycan ərazisində məskən salan müxtəlif millətlərin nümayəndələri arasında tolerantlığı təmin edən əməkdaşlığı; konfessiyalararası, etnikarası, mədəniyyətlərarası və dinlərarası əməkdaşlığı; böyüyən nəslin müxtəliflik, hörmət və sevgi şəraitində tolerantlıq ruhunda tərbiyələndirilməsini fəaliyyətinin vacib istiqamətləri hesab edir.