(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Şərq fəlsəfəsi əsasında meydana gələn Azərbaycan fəlsəfi fikri bu fəlsəfənin davamı kimi qiymətləndirilməlidir. Burada Azərbaycan dedikdə, məşhur filosof Seyyid Hüseyn Nasrın da qeyd etdiyi kimi, təkcə vaxtilə Rusiya İmperiyası tərəfindən sərhədləri çəkilən, XIX əsrdə rusların məğlubiyyətindən sonra İran tərəfindən böyük bir hissəsi üzərində hökmranlıq edilən əraziləri deyil, eyni zamanda, bu bölgənin şimalından-cənubuna, oradan da İraq və Türkiyə sərhədlərinə qədər uzanan ərazini 7 və Azərbaycan mədəniyyət çoğrafiyasını nəzərdə tuturam. Bu ərazidə və mədəniyyət coğrafiyasında Orta əsrlərdən etibarən, yüksək sivilizasiyaların mövcud olması mədəniyyətin əsası olan fəlsəfi dünyagörüşün təşəkkülü və inkişafı üçün də əlverişli şərait yaratmışdır. Bu mənada, Bəhmənyar, Eynəlqüzat Həmədani, Şihabəddin Sührəverdi Məqtul, Nəsrəddin Tusi, Siracəddin Ürməvi, Əkmələddin Naxçıvani və başqa dahi filosofların bu torpaqlarda yaşayıb-yaratmaları təsadüfi deyildir. Bu dahi azərbaycanlı mütəfəkkirlər fəlsəfi, ictimai-siyasi və təbiət elmləri sahəsində qələmə aldıqları qiymətli əsərləri ilə İslam sivilizasiyasına böyük töhfələr vermişlər. Onlar Şərq fəlsəfəsinin, xüsusilə də İslam fəlsəfəsinin təşəkkülü, fəlsəfi fikrin Orta əsrlərdən etibarən, Azərbaycanda formalaşma və inkişaf prosesi baxımından tədqiq edilməsi zəruri olan mühüm filosoflardır. Şərq peripatetik irsinin mühüm simaları olan bu filosofların Aristoteldən başlayaraq, peripatetik irsi davam etdirməklə yanaşı, yeri gəldikcə, özlərinə məxsus fəlsəfi yanaşma tərzləri ilə İslam fəlsəfəsinin təşəkkülü istiqamətdə onun zənginləşməsinə xidmət etdikləri xüsusilə qeyd olunmalıdır. Belə mütəfəkkirlərdən biri də Azərbaycan mədəni irsinin əsas nümayəndələrindən olan Məhəmməd Əmin Sədrəddin Şirvanidir. Bütün bunlar 1918-ci ildə Şərqdə ilk demokratik dövlət olaraq qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi Azərbaycan Respublikasının gənc dövlət olmasına baxmayaraq, onun mədəni irsinin tarixi köklərinin, əslində, çox əvvələ gedib-çıxdığını göstərir. Bu gün qloballaşma prosesinin elmi-texniki tərəqqi ilə getdikcə geniş vüsət aldığı bir dövrdə, hər bir millətin və xalqın öz mövcudluğunu qoruyaraq, bu 7 Bax. Seyyid Hüseyin Nasr, “Azərbaycan məktəbi və onun islam fəlsəfəsi ənənəsi ilə əlaqəsi”, İbnül-Ərəbi və Klassik Azərbaycan Ədəbiyyatı (konfrans materialları məcmuəsi), Bakı: Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası 2010, s. 122-123.prosesdə iştirak etməsi üçün hər şeydən əvvəl özünü milli, mədəni və tarixi aspektlərdən tanıması olduqca vacibdir. Bu mənada, dərin tarixi-mədəni köklərə malik olan Azərbaycan xalqının hər bir gənc fərdinin və aliminin üzərinə mədəni irsimizin əsas nümayəndələri olan mütəfəkkirlərin əsərlərini gün üzünə çıxararaq onları tədqiq etmək, xalqa və hətta dünyaya çatdırmaq, qısası, Azərbaycan mədəni irsinə sahib çıxmaq kimi mühüm bir vəzifə düşür. “Məhəmməd Əmin Sədrəddin Şirvani (v.1036/1627) və əxlaq fəlsəfəsi” adlı hazırlamış olduğumuz məqalə də məhz belə bir vəzifə şüurunun əsəridir. Tədqiqatın əsas məqsədi ölkəmizdə, demək olar ki, çox da araşdırılmayan Məhəmməd Əmin Şirvaninin həyat və elmi xidmətləri haqqında həqiqətləri gün üzünə çıxarmaq, onun əxlaq düşüncəsini etikanın əsas problemləri müstəvisində müzakirə obyektinə çevirməkdir. Məqalə üç əsas tezisi ehtiva edir: 1) Məhəmməd Əmin Şirvanin, sadəcə, Qafqaz bölgəsində deyil, eyni zamanda, Osmanlı hüdudlarında da öz elmi yanaşma və xidmətləri ilə tanınan bir mütəfəkkirdir. 2) Onun əxlaq düşüncəsi Antik dövr yunan əxlaq fəlsəfəsi, Orta əsr İslam əxlaq fəlsəfəsi, xüsusilə də bu istiqamətdəki fəlsəfəni islam düşüncəsində daha da sistemli hala gətirən Nəsirəddin Tusinin əxlaq fəlsəfəsinin izlərini daşıyır. 3) Aristotel və Fərabidən gələn bir ənənə ilə Məhəmməd Əmin Şirvaninin fəlsəfəsində də siyasət əxlaq fəlsəfəsinin bir problemi kimi müzakirə obyektinə çevrilir.