(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Etnodəyər oriyentasiyalarının öyrənilməsi olduqca informativdir, çünki məhz onlar ictimai idealları ifadə edir və ayrı-ayrı etnos nümayəndələrinin həyatının bütün sferalarında əks olunaraq davranışlarını müəyyənləşdirir. Dəyərlərin və dəyər oriyentasiyalarının öyrənilməsinə yönəldilmiş psixoloji tədqiqatlar – çox sayda alimlərin işləridir: K.Klakhon, F.Strodbek, M. Rokiç, Q. Triandis, G. Hofstede, R. İnqlhart, M. Bond və K.Leunq. Hədəfi mədəni dəyər oriyentasiyalarının öyrənilməsi olan bir çox dünya üzrə tədqiqatın əsasını təşkil edən ən geniş yanaşma Ş. Şvartsın tədqiqatlarıdır. Şimal-Qərbi Qafqaz etnoslarının dəyər oriyentasiyalarının empirik tədqiqatı Z.X.Lepşokova, V.N.Qalyapina, N.M. Lebedeva, R.R.Nakoxova, F.O.Semyonova, A.N.Tatarko, F.X.Xubiyeva və b. tərəfindən aparılırdı. Bu araşdırmanın məqsədi – adıq, qaraçay, balkar gənclərinin fərdi və mədəni səviyyələrinin dəyər oriyentasiyalarının etnik spesifikliyini öyrənmək, onu ənənəvi Qafqaz dəyərləri və İslam əxlaqının normaları ilə əlaqələndirməkdir. Tədqiqat 727 respondentin ümumi seçməsində aparılmışdır, bunlardan 470-i adıq (435 respondent özünü kabardin, 35-i isə çərkəs adlandırmışdı), 132 qaraçay, 125 balkar; seçmə 25 yaşadək gənclər arasında keçirilmişdi. Tədqiqat zamanı aşağıdakı nəticələr əldə edilmişdir: Şimal-Qərbi Qafqazın müsəlman gənclərinin dəyər strukturu mənsubluq, hüquq bərabərliyi, həmçinin harmoniya və bacarıq kimi dəyər bloklarının əhəmiyyəti ilə xarakterizə olunur. Adıqlar, balkarlar və qaraçaylar üçün bunlardan ən önəmlisi mənsubluğun: sosial intizam, valideynlərə, böyüklərə hörmət, ənənələrə hörmət, ailənin müdafi əsi, şəxsi intizam, nəzakət, milli təhlükəsizlik, qarşılıqlı lütfkarlıq, diqqətlilik, möminlik, öz ictimai obrazının saxlanılması, təmizkarlıq dəyərləri; hüquq bərabərliyinin: bərabərlik, sosial ədalət, sədaqət, dürüstlük, faydalılıq, məsuliyyətlilik dəyərləri, həmçinin bacarığın: müstəqillik, şəxsi hədəflərin seçimi, məharət, müvəffəqiyyət qazanma (qaraçaylar və balkarlarla seçmədə) dəyərləri və harmoniyanın: Yer kürəsində sülh, gözəlliklər dünyasının yaradılması, ətraf mühitin qorunması (adıqlarla seçmədə) dəyərləridir. Fərdi dəyərlər səviyyəsinin öyrənilməsi xeyirxahlıq, universalizm və müstəqillik motivasiya bloklarının önəmliliyini göstərdi. Etnoaffiliativ tendensiyaların öyrənilməsi bizim bütün respondentlərimizin qruplarında onların parlaq ifadəsini göstərdi. Bu da onu sübut edir ki, müasir Şimali Qafqaz gəncləri üçün öz etnik qrupu ilə ifadə edilmiş identifikasiya qrup hədəflərinin şəxsi hədəfdən üstün tutulması xarakterikdir, bu da Şimali Qafqaz mədəniyyətlərini kollektivistik mədəniyyətlər kimi xarakterizə edir. Bütövlükdə, tədqiqat Şimal-Qərbi Qafqazın müsəlman gənclərinin yüksək kollektivizminin səviyyəsini göstərdi (analoji nəticəni biz Şimal-Şərqi Qafqazda aparılan tədqiqatlarda da almışıq). Bizim fikrimizcə, İslam nöqteyi-nəzərindən, bunlardan ən maraqlısı kollektivçilik və fərdiyyətçiliyin məzmunlu xarakteri haqqındakı sualdır. A.V.Smirnovun fikrincə, bütöv bir sıra təzahürlərdə: fərdi hədəfin qoyuluşu, yalnız öz əməllərinə görə məsuliyyətin daşınması və kollektiv məsuliyyətin qeyri-mümkünlüyündə; kollektivin deyil, fərdi şəxsiyyətin xilasında özünü göstərən İslam şüuru “vurğulanmış fərdiyyətçidir». Bununla yanaşı, kollektivçilik, xüsusən qohumluq əlaqələrinin saxlanmasında, kollektiv dini ayinlərin (beşqat duaların oxunması) icrasında İslam əxlaqı ilə həvəsləndirilir və alqışlanır. «Başqaları ilə bağlılıq kimi kollektivçilik – başqalarına birləşmək kimi kollektivçilikdən prinsipial olaraq fərqlənir. Birincisi fərdi əməlin tapşırılmasından və yaradılmasından, sonrakı fərdilik əsasında qurulur, ikincisi isə fərdi düşünülmüş əməli istisna edir». Bizim araşdırmalarımıza əsasən, bu seçmədə İslam dindarlığının ən yüksək səviyyəsini qaraçay gəncləri nümayiş etdirdilər. Məhz qaraçay gəncləri ilə seçmədə biz fərdi və kollektivçi dəyərlərin mədəni (mənsubluq və bacarıq), həm də fərdi səviyyədə (müstəqillik və xeyirxahlıq) ən xarakterik birləşməsini aşkarladıq. Belə güman etmək olar ki,İslam dindarlığının yüksək səviyyəsi qrup dəyərləri ilə fərdi inkişaf və özünü müəyyən etmə arasındakı balansı saxlamağa imkan verir, eqoizm maraqlarından imtina isə ətrafdakı insanlarla ən xoş qarşılıqlı əlaqəyə imkan yaradır ki, bu da İslam əxlaqının normaları ilə sıx bağlıdır.