(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Müsəlman sivilizasiyasının inkişaf yollarına, bütövlükdə mədəniyyətinə nəzər salsaq, bunun inkişafına VII əsrdə Ərəbistan yarımadasında tamamilə yeni, heç kimə məlum olmayan yeni dini cərəyan İslam (hərfi mənası özünü Allaha təslim etmək – L.O.) meydana gəlməsi ilə baş verdiyini dana bilmərik. Məhəmməd (s.ə.s.) Peyğəmbərin etiqad etdiyi müdrik postulatlardan ibarət həmin cərəyan ərəb Şərqinin bütün ərazisinə yayıldı və insan cəmiyyətinə öz müsbət tərəflərini göstərdi – İslamın qəbul olunduğu hər yerdə, ilk növbədə, mədəniyyət və həyat tərzinin inkişafına təsir etdi. Məhz bu səbəbdən, müsəlman xilafəti təkmillətli deyil, İslama etiqad edən müxtəlif millətlərdən ibarət bir dövlət idi. Bura, əsasən, İslamı qəbul etmiş və öz dilində danışan Yaxın və Orta Şərqin əhalisi daxil olmuşdu. Qeyd etmək lazımdır ki, o zamanlar ərəb ölkələrində ərəb dilinin qrammatikasını öyrənmək üçün hər hansı bir təlim kitabı yox idi. Ərəb yazısının olmasına baxmayaraq, ərəb dilini bilən hər bir şəxs bu dildə oxuya bilmirdi. Həmin dövrdə müsəlmanların Müqəddəs Kitabı – Quran mühüm rol oynamışdı. Quranı oxuyub başa düşmək üçün ərəb dilini öyrənmək, onun qrammatik qaydalarına yiyələnmək lazım idi, çünki onu düzgün oxumadıqda mənanın təhrifinə yol verilə bilərdi ki, bu da böyük günah hesab olunurdu. Bu məsələdə əsas təşəbbüskar Məhəmməd Peyğəmbərin qardaşı oğlu olan kürəkəni Əli ibn Əbu Talib olmuşdur. Çoxlu sayda mənbələrdən məlumdur ki, İmam Əli o dövrün alimlərindən biri Əbu-l-Asvad əd-Dualiyə ərəb yazısını yüngülləşdirmək üçün bəzi köməkçi işarələr, sait səsləri bildirən işarələrin əlavə etməsini təklif etmişdi. Bütün Ərəb xilafəti ərazisində mədrəsə adlı müxtəlif təlim məktəbləri, o cümlədən ərəb dilinin qrammatikasının tədrisi üçün xüsusi məktəblər yaradıldı. Bu məktəblər arasında ən tanınmışları iki məktəb – Bəsrə və Kufə idi ki, onlardan hər biri ərəb dilinin qaydalarını formalaşdırmışdır. Sonralar isə ərəb qrammatikasının əsas qaydaları Bağdad məktəbində işlənmişdir. Qeyd olunan məktəblərdən əlavə, Misirdə (İsgəndəriyyə) və Kordovada (Əndəlus) qrammatika məktəbi formalaşmağa başlamışdır. Beləliklə, ərəb dilinin qaydaları bütün müsəlman Şərqində öyrənilməyə başlandı ki, burada dərs deyənlər arasında ən az ərəblər idi, əksəriyyəti isə Ərəb xilafətinin tərkibinə daxil olan və ərəb qrammatikasının inkişafına misilsiz töhfə verən orta əsr azərbaycanlı alimləri olmuşlar.