(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Dünya xalqlarında olduğu kimi, Azərbaycan xalqının da qədim tarixinin salnaməsi olan şifahi xalq dastanları mövcuddur. Dərin tarixi kökə malik məşhur Azərbaycan dastanları ilkin olaraq şifahi şəkildə mövcud olmuşdur. Azərbaycanın hələ eramızdan əvvəl ümumtürk məkanının mühüm tərkib hissəsi olması dastanların ideya və məzmununu təşkil edir. VII yüzillikdə İslam dininin yaranması Qafqazın cənub bölgəsində yerləşən Azərbaycanın ədəbi-mədəni həyatına xüsusilə təsir göstərmişdir. Ağızdan-ağıza şifahi şəkildə yüzilliklər boyu süzülüb-gələn qədim dastan nümunələrinin formalaşması məhz İslamın yaranması tarixi dövrünün süzgəcindən keçib, zəmanəmizədək gəlib çıxmışdır. Bu baxımdan, İslam dininin “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Koroğlu”, “Aşıq Qərib”, “Əsli və Kərəm” kimi Azərbaycanın dünyaşöhrətli qədim xalq dastanlarına təsirinin şahidi oluruq. Azərbaycan dastanlarında İslam dininin adət və ənənələrinin, namaz, Həcc kimi Allahın buyurduğu fərz ibadətlərinin adları çəkilir. Azərbaycan xalq dastanlarının məqaləyə cəlb etdiyimiz variantlarında yüz iyirmi dörd peyğəmbərdən Adəm, Nuh, Musa peyğəmbərlərin xüsusilə, İslam Peyğəmbəri Məhəmməd Peyğəmbərin (s.a.s.) adları çəkilir. “Abbas və Gülgəz”, “Qurbani və Pəri” kimi dastanlarda Xızır Peyğəmbər anılır. On iki imamdan – Həzrət Əli, Həzrət Hüseyn, sadəcə, tərənnüm olunmur, bu tərənnümün içində yüksək mənəvi dəyərlər təbliğ edilir. Allah-Taalanm sifətləri vəsf edilir, onun böyüklüyü, qüdrət və əzəməti, insanların qəlbində özünə yer etməsi poetik bir şəkildə ifadə olunur. Dastanlarda Allaha inanc, peyğəmbərlərə sevgidən başqa, Quranın ayrı-ayrı surələrinə istinad edilir. Müqəddəs Məkkə və Mədinə şəhərləri anılır. Qiyamət günündə dünyadakı haqların sorulacağı inancı açıq-aydın təqdim olunur. Eyni zamanda, huri, pəri, cin, şeytan kimi mücərrəd varlıqlar xatırlanır. Qiblə, Kəbə, Hacı, Bismillah, Vallah, İnşallah, əcəl, fələk, kəlmeyi-şəhadət, abdəst kimi başqa ünsürlərə də işarə edilir. Xeyr və Şər mələklərinin vəzifələrindən, cənnət və cəhənnəmdən danışılır. Ümumiyyətlə, İslam dini intişar etdikdən sonra, Azərbaycanda ta qədimdən şifahi şəkildə yaranmış dastan irsinin təşəkkülündə əhəmiyyətli rola malik olmuşdur. İslam mənəviyyatının, milli-əxlaqi dəyərlərinin zəngin qaynağı olan şifahi xalq dastan nümunələrinin hamısını tək-tək izləsək, İslam dininin təsirinin əyani şəkildə şahidi olarıq. Bir sözlə, dinindən, irqindən asılı olmayaraq, Azərbaycan dastanları ilə dərindən tanış olan hər bir şəxsin İslam dininə xüsusi rəğbətinin oyanacağı şübhəsizdir.