(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Xilafətin ilk illərində işğal və daxili cəkişmələr ucbatından, sikkə zərbi işinə elə də önəm verilmirdi. Raşidi xəlifələrinin hakimiyyəti illərində ərəblər qızıl Bizans solidləri və gümüş Sasani draxmalarından istifadə edirdilər. Bu sikkələrin əyyarı yüksək olduğundan, xilafətin sonunadək pul dövriyyəsində qızıl ərəb dinarları ilə rəqabət aparmışdı. Sasanilər Dövlətinin süqutundan sonra, ərəblər II Xosrov və III Yəzdigərdin draxmaları tipində, lakin üzərində “Bismillah”, “Əlhəmdüllah”, “La İlahə İlləllah”, “Allahu-Akbar”, “Muhəmməd rəsul Allah” sözləri zərb edilmiş gümüş dirhəmlər tədavülə buraxırdılar. İlk əvvəl bu sikkələr 3 qram cəki və üzərində pəhləvi xətti ilə, sonralar ərəb-kufi xətti ilə zərb edilirdi. Aşkar edilmiş dəfinələrdə bu dövrə aid sikkələrin azlığı VII əsrin ikinci yarısında xilafətdə sikkə zərbi işinin zəif olmasından xəbər verir. Bu dövrdə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən zərbxanalar, əsasən, öz fəaliyyətini dayandırmışdı. Aramsız ərəbxəzər müharibələri pul işini iflic vəiyyətə gətirmişdi. Mənbələrdə Əməvilər dövründə, xəlifə Müaviyə ibn Əbu Süfyanın (661681-ci illər) üzərində əlində qılınc tutmuş döyüşcü təsviri olan gümüş sikkəsi haqqında məlumat vardır. Beşinci Əməvi xəlifəsi Əbd əl-Məlik Mərvanın (685-705-ci illər) h.77-ci ildə (696-cı il) həyata keçirdiyi pul islahatı nəticəsində, xilafətdə ilk qızıl dinarlar, gümüş dirhəmlər və mis felslər zərb edilir. Qızıl dinarlar Bizans qızıl solidləri, gümüş dirhəmlər Sasani draxmaları tipində zərb edilirdi. Xəlifənin əmri ilə sikkələr üzərində təsvirlərə qadağa qoyularaq, Quran ayələri zərb edilməyə başlandı. Dinarlar bir misqal (4.265q), 87.9 % əyyarla, gümüş dirhəmlər 2.98 q cəki ilə zərb edilirdi. Qızılın gümüşə nisbəti 1/15 idi və bu nisbət 12-15 arasında dəyişirdi. Bir qızıl dinar 5 dirhəmə bərabər idi. Səlcuqlar dövründə Şərq ölkələrini bürümüş gümüş böhranı Azərbaycan ərazisindən də yan ötməmişdir. Gümüş dirhəmlərin əyyarları aşağı düşmüş, bir qədər sonra isə tamamilə dövriyyədən çıxmışdır. Gümüş dirhəmləri misdən zərb edilmiş, üzərinə nazik gümüş təbəqə çəkilmiş sikkələr əvəz edirdi. Zaman keçdikcə, bu təbəqə də aradan çıxmış, sikkələr adi misdən kəsilməyə başlanmışdı. Bu pulların üzərinə “dirhəm” və ya “sim” (fars dilində gümüş) zərb edilərək, tədavülə buraxılırdı. Xilafətin süqutundan sonra, ərəb pul-çəki sistemi Azərbaycanda meydana gələn feodal dövlətlərinin də pul tədavülünün əsasını təşkil edirdi. Azərbaycan Elxanilər dövlətinin tərkibinə daxil edildikdən sonra, monqollar dövründə Sultan Qazan xanın (Sultan Mahmud) hakimiyyəti illərində pul islahatı həyata keçirilərək, tədavülə yeni tip sikkələr buraxılır.