(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Hələ Çar I Pyotr XVIII əsrin əvvəllərindən qarşısına belə bir məqsəd qoymuşdu ki, Cənubi Qafqaz ərazilərini bütövlükdə öz nüfuz dairəsinə qısa zaman kəsiyində qatmalıdır. Azərbaycanda Səfəvilər Dövlətinin zəifləməsi və süqutundan sonra, mövcud xanlıqlar vahid mərkəzdə birləşə bilmədilər. XVIII əsrin sonlarında Azərbaycanla bağlı işğalçılıq planlarını həyata keçirmək üçün əsasən, İran və Rusiya dövlətləri, qismən də Osmanlı Dövləti Cənubi Qafqazda fəallaşdı. İran bu əraziləri işğal edib, Nadir şah imperiyasının sərhədləri daxilində öz hegemonluğunu bərpa etməyə çalışırdı. Rusiya isə hələ yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, I Pyotrun dövründən başlayaraq, Cənubi Qafqazı işğal etmək siyasəti yeridir, lakin istər I Pyotrun (1682-1725), istərsə də II Yekaterinanın (17621796) dövründə Cənubi Qafqaza qoşun yeridən Rusiya bu ərazilərdən əliboş geri dönməli olmuşdu. Çar Rusiyası XIX əsrin birinci yarısında bütövlükdə Cənubi Qafqazı işğal etdi. Çarizm işğal etdiyi ərazilərdə öz mövqeyini və mənafeyini gücləndirmək üçün bir neçə metoddan istifadə edirdi. Burada din amili də xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. İşğal olunan ərazilərdə çarizm xristianlığı yayır, bölgədə İslamın oynadığı mühüm rolu məhdudlaşdırmağa çalışırdı. Buna görə də Azərbaycanda Çar Rusiyasının müstəmləkəçilik və dini ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı, xüsusən ruhanilər tərəfindən ciddi müqavimətlə qarşılaşdılar. Bundan sonra çarizm İslam dini və müsəlman ruhaniləri ilə bağlı siyasətini bir qədər yumşaltmağa məcbur oldu. Çarizm Qafqazda İslam və müsəlman ruhaniliyinin nüfuzu ilə barışmaq məcburiyyətində qalaraq, 1823-cü ildə Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsini və şeyxülislam vəzifəsini təsis etdi. Tiflis axundu Məhəmməd Əli Hüseynzadə Qafqazın şeyxülislamı təyin edildi. Zaqafqaziya ruhaniləri qısa bir vaxt ərzində müsəlmanların xeyli sayda probleminin həlli istiqamətində əməli işlər gördü. Çarizm bu məsələyə çox böyük qısqanclıqla yanaşaraq, İslamda məzhəb ayrı-seçkiliyini qabartmaq məqsədilə 1832-ci ildə idarədə Qafqaz müftisi vəzifəsini təsis etdi. Beləliklə, XIX əsrin 30-cu illərində Tiflisdə Qafqaz müsəlmanlarının iki idarəsi – şeyxülislamın başçılıq etdiyi şiə və müftinin rəhbərlik etdiyi sünni ruhani idarələri fəaliyyətə başladı. Bunlar hər iki Qafqaz canişini tərəfindən təyin edilir, ruhani idarələrininfəaliyyəti isə çarizm üsül-idarəsi tərəfindən istiqamətləndirilirdi. Müqavimətin və narazılığın artmasının qarşısını almaq üçün çarizm İslam ideologiyasını imperiyanın səadəti naminə xeyirxah istiqamətə yönəltmək məqsədilə Qafqazda sünni və şiə ruhanilərinin idarə olunması haqqında xüsusi nizamnamə hazırlamışdı. Bütün bunların hamısı gələcəkdə müstəmləkə ərazilərdə İslam dininin mövqelərini zəiflətməyə hesablanmışdı. Təsadüfi deyil ki, İslam dinini zəiflətmək üçün sünni-şiə məsələsi yeri gəldi-gəlmədi, süni şəkildə qabardılırdı.