(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
İslamın zühuru və xilafətin yaranması dünya tarixində köklü, sistemli dəyişikliklərə səbəb olan epoxial hadisələrdən hesab olunur. İslam mədəniyyətinin təşəkkülü və inkişafı ilə müsəlman ölkələri coğrafiyasında, o cümlədən, Cənubi Qafqazın maddi mədəniyyətində əsaslı dəyişikliklər baş verdi. Müasir arxeologiya elminin xüsusi istiqamətlərindən olan İslam arxeologiyasının başlıca vəzifəsi müsəlman sivilizasiyası tarixinin və müsəlman cəmiyyətinin mədəni-dini həyatının tam, daha dolğun bərpası məqsədi ilə maddi mədəniyyət qalıqlarının aşkarlanması, toplanması, təhlil və şərh edilməsindən ibarətdir. Arxeoloji tədqiqatlar islamaqədərki maddi mədəniyyətin transformasiya olunaraq yeni ideologiyaya uyğunlaşması, yerli ənənələr və innovasiyaların uğurlu çulğalaşması nəticəsində parlaq İslam mədəniyyətinin təşəkkül tapmasını izləməyə imkan verir, erkən İslam dövründə (VIII-X əsrlər) formalaşan müsəlman şəhərinin İslam mədəniyyətinin yayılmasında və inkişafında başlıca mərkəzə çevrildiyini sənədləşdirir. Müsəlman şəhəri üçün üçhissəli topoqrafik quruluş və şəhərin simasını müəyyənləşdirən monumental tikililərin yeni tipləri – məhəllə, came məscidləri, minarələr, müsəlman memarlığının digər ictimai-dini binaları səciyyəvi idi. Binalarının tikintisində çatma tağlar, tağ-tavanlar, günbəzlər, çatmatağlı portallar, şəbəkəli pəncərələr, stalaktit karnizlər kimi konstruktiv elementlərdən, interyerin bədii tərtibatında gəc üzrə oyma bəzəklərdən istifadə olunurdu. Sənətkarlıq istehsalının bütün sahələri müsəlman Şərqi üçün ənənəvi sənət sahələri idi. Xüsusilə bədii sənət sahələrinin müxtəlifliyi və istehsal olunan məhsulun yüksək bədiiliyi diqqətəlayiqdir. İslamın tələblərinə uyğun dekorativ-tətbiqi sənətlərdə yeni üslub təşəkkül tapıb inkişaf edir. Bədii keramika İslam incəsənətinin səciyyəvi xüsusiyyətini daha qabarıq büruzə verir. Burada ornament, kalliqrafiya və təsviri motivlər kamilliklə və ahəngdarlıqla uzlaşır. Numizmatik materiallar Cənubi Qafqazda, artıq erkən İslam dövründən üzərində kufi yazılı müsəlman rəmzi olan sikkələrin zərb olunduğunu sənədləşdirir. İslamın yayılması maddi mədəniyyətin geyim və bəzəklər, yemək və içkilər kimi kateqoriyalarına da güclü təsir göstərmişdir. İslamın qəbulu öz təcəssümünü müsəlman dəfn adətinin yayılmasında tapdı. Arxeoloji tədqiqatlarda müsəlman dəfn adətinin sabit səciyyəvi xüsusiyyətiolaraq iki əlamət qeydə alınır: qəbir avadanlığının olmaması, ölünün üzünün qibləyə çevrilməsi. Azərbaycanda erkən müsəlman dəfn adətini öyrənmək nöqteyi-nəzərindən Dərbənd və Qəbələ nekropollarında aparılmış arxeoloji tədqiqatların elmi əhəmiyyəti böyükdür. Dini ekstremizmi və qarşıdurmanı rədd edən, mədəniyyətlərin dialoquna və konfessiyalararası qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə yol açan İslam arxeologiyası müsəlman ölkələrinin mədəniyyəti və tarixi üzrə elmi dövriyyəyə mötəbər, təkzibolunmaz mənbələr və yeni dəlillər daxil edir, İslam sivilizasiyasının obyektiv qiymətləndirilməsini təmin edir.