(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
İslam dünyasının ayrılmaz hissəsi olan Azərbaycan öz mədəni-mənəvi dəyərlərini yüzillər ərzində İslam dini dəyərləri əsasında yaratmış, xalqın Orta əsrlərdəki təhsilinin inkişafında bu dinin müstəsna əhəmiyyəti olmuşdur. Yerli ziyalılar öz biliklərini artırmaq üçün Azərbaycanda olan mədrəsələrlə bərabər, uzun yollar qət edərək, xilafətin digər elm və təhsil ocaqlarını ziyarət edir, həqiqəti üzə çıxarmaq üçün elmi mübadilə aparır, elmi yaradıcılıqla yanaşı, tədrislə də məşğul olurdular. Hörmət sahibi olmuş azərbaycanlı alimləri mənimsədikləri elmi öyrətmək üçün “Nizamiyyə” mədrəsələrinə dəvət edir, onlar isə mədrəsələrdə müxtəlif vəzifələrdə çalışaraq, onun davamlı fəaliyyətində yaxından iştirak edirdilər. Təsadüfi deyildir ki, Bağdaddakı “Nizamiyyə” mədrəsəsinin tikintisi başa çatan kimi, Nüzamülmülk bu dövrdə dərinbilikli, ərəb dili sahəsində kamil əsərləri olan azərbaycanlı Xətib Təbrizini mədrəsə kitabxanasının müdiri, eyni zamanda, İ.Y.Kraçkovskinin təbirincə desək, ədəbiyyat kafedrasının “professoru” təyin edir, onun maaşını 10 dinardan 15 dinara qaldırır. Bağdaddakı “Nizamiyyə” mədrəsəsi açılan zaman Nizamülmülkün universitetə dəvət etdiyi müdərrislərdən biri də Muinəddin Əhməd əl-Təntərani əl-Maraği olmuşdur. Əl-Maraği ömrünün sonunadək orada Xətib Təbrizi ilə birlikdə dərs demişdir. Azərbaycanın Şirvan bölgəsi tarixən elm və mədəniyyət ocağı kimi məşhur olmuşdur. Şirvanlı ziyalılar Azərbaycanla bərabər, xilafətin digər mədəniyyət mərkəzlərində də fəaliyyət göstərmişlər. Bağdada köçərək, yaradıcılığını davam etdirən şirvanlı alim Məhəmməd ibn Üşeyr ibn Məruf Əbu Bəkr əş-Şirvani (v. 547/1152) haqqında məlumat verən əs-Safadi onu dövrünün Hibbətullah ibn Mübarək ibn əs-Sakti kimi görkəmli alimi ilə yanaşı qoyur. O qeyd edir ki, Əbu Bəkr əş-Şirvani dövrunun digər alimləri ilə yanaşı, Şirvan alimlərindən elm öyrənmişdir. Azərbaycan ziyalılarının savadlanmasında rolu olmuş müdərrislərdən biri kimi, Gəncədəki mədrəsədə tədrisə rəhbərlik etmiş Əbu Abdulla ət-Təbəri də qeyd olunmalıdır. Misirdən Azərbaycana səyahət edən Şeyx əs-Siləfi Gəncə mədrəsəsində Fiqh və Ədəbiyyat fənlərindən dərs deyən Əbu Abdullanın tədris fəaliyyətini bəyənərək tərifləmişdir. Mənbələrdə haqqında məlumat verilən, lakin günümüzədək gəlib-çatmayan “Tarixu-Azərbaycan” əsərinin müəllifi təbrizli Fəxrəddin Əbülfəz İsmayıl ibn əl-Müsannə Bağdaddakı “Nizamiyyə” mədrəsəsində mühazirələr oxumuş, 580/1185-ci illərdə Təbrizdə vəfat etmişdir. Azərbaycanlı müdərrislər müəllimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, hədis söyləməklə də məşğul olmuşlar. Bağdadda müəllim köməkçisi olan Əbu Məhəmməd Cəfər ibn Məhəmməd ibn Cəfər əl-Ərdəbili onlardan biri idi. İslam aləminin Əbu Həmid əl-Qəzali, Əbu İshaq əş-Şirazi, İlkiyə əl-Hərrasi, Əbuttayyib ət-Təbəri kimi nəhəng din və təhsil xadimlərinin azərbaycanlı alimlərin yetişməsində böyük rolları olmuşdur. Yerli alimlərimiz isə həm öyrədir, həm də İslam mədəniyyətinin inkişafında xüsusi dəst-xətti olmuş alimlərdən öyrəndikləri elmləri digərlərinə öyrədirdilər. Əbülvəfa Xəlil ibn Möhsün ibn Məhəmməd əl-Mərəndi, urməvilərdən Əbülqənaim Qanim ibn Hüseyn və Əbülfəzl Məhəmməd ibn Ömər, Əbülqasim Mahmud Yusifi ibn Hüseyn əl-Bərzəndi ət-Tiflisi, Əbülhəsən Əli ibn Həsən ibn Əli əl-Məyanəci, Əbülfəz Məhəmməd ibn Ömər ibn Yusif əl-Urməvi əl-Lavzi həmin görkəmli təhsil xadimlərinin davamçı nümayəndələri idilər.