(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Qafqaz torpağı daim İslam dünyasına böyük alimlər və dəyərli mütəxəssislər töhfə vermişdir. Bu dəyərli şəxsiyyətlər dini elmlərlə yanaşı, qeyri-dini elmlər üzrə də yüksək nailiyyətlər əldə etmiş, İslam dünyasına və dünya xalqlarına böyük elmi kəşflər və ixtiralar ərməğan etmişlər. Qafqazın dəyərli alim və mütəxəssisləri ali elmi dərəcələrə yiyələnmək üçün əsasən, Şərq ölkələrinə səfərlər etmiş, oradakı alimlərin elmindən faydalanmışlar. Onlar Qafqaza döndükdən sonra, Şərqin elm mərkəzlərində öyrəndikləri elmləri, o cümlədən Məntiq, Fəlsəfə, İrfan, Teologiya, Tibb, Astronomiya, Coğrafiya, Riyaziyyat və Xalq təbabətini Qafqazda yaymış və inkişaf etdirmişlər. Qafqazın dəqiq, təbiət və humanitar elmlər sahəsində yetişmiş alimlərinə XX əsrin böyük İslam filosofu Ayətullah Seyid Hüseyn Bakuvini misal göstərmək olar. Tibb sahəsində İbrahim və Əkmələddin Naxçıvani mühüm addımlar atmışlar. Bu şəxsiyyətlər öz dövrlərində tibb elminin inkişafında və genişlənməsində dəyərli işlər görmüşlər. Coğrafiya sahəsində Hacı Zeynalabidin və Məhəmmədəli Şirvanini, Riyaziyyat sahəsində isə Ağa Mir Nəsrullah Gəncəvi gözəl nümunədir. Uzun illər sovet hakimiyyəti Qafqaza hakim kəsildiyi və bu ərazinin bir çox elmi irsini talan və ya məhv etdiyinə görə, tədqiqatçılar Qafqaz alimləri haqqında elmi məqalə və əsərlər yazdıqları zaman, mənbə və məxəzlərin azlığı ilə üzləşiblər. Biz də bu istiqamətdə məqalə yazdığımız zaman eyni problemlərlə üzləşməli olduq. Buna görə də məqalənin yazılmasında sosioloji araşdırma metodundan, bu sahədə yazılmış bəzi əsərlərdən istifadə etdik. Buraya Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, Şamaxı ensiklopediyası; Zakir Məmmədov və Fərid Ələkbərlinin əsərləri; Afaq Qasımovanın “Yeniyetmələrin tarixi şəxsiyyətlərin nümunəsində tərbiyə edilməsi”; Xeyirbəy Qasımovun “Orta əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyəti” və digər əsərlər daxildir. Məqalədə, əsasən, Azərbaycan alimlərinin İslam dünyasında Coğrafiya, Tibb, Əczaçılıq və Riyaziyyat elmləri sahəsindəki fəaliyyətindən, bu istiqamətdə qələmə aldıqları əsərlərdən bəhs olunmuşdur. Qafqaz alimləri İslam dünyasında dəqiq, təbiət və humanitar elmlərin inkişafı istiqamətində mühüm rol oynamış, bu istiqamətdə qiymətli əsərlər ərsəyə gətirmişlər.