(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Azərbaycan VIII əsrin 30-cu illərində tamamilə Ərəb xilafətinin tərkibinə daxil edilmişdi və bu onun iqtisadi, ictimai-siyasi və mədəni həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malik idi. Azərbaycanın iri şəhərlərində məscidlər və mədrəsələr inşa olunur, insanlara əvvəlki inancları unutdurulurdu. İlk mədrəsə Ərdəbildə açıldı. Dövlət dili ərəb dili olduğuna görə, bütün əsərlər də həmin dildə yazılırdı. Orta əsrlərdə elmlər dünyəvi (əl-ülumul-əqliyyə) və dini (əl-ülumun-nəqliyyə) olmaqla iki yerə bölünürdü. Eyni zamanda, şəriət elmləri (ülumuş-şəriə) və xarici elmlər (ülumul-əcəm) kimi təsnif edilirdi. Xilafətin inkişaf etməsi ilə hüquqi münasibətlər formalaşırdı. Azərbaycan torpaqlarında həm şiə, həm də sünni fəqihlər fəaliyyət göstərirdi. Onlardan Əbu Abdullah Müqəddəsi (X əsr), Əbu Səid Əhməd Hüseyn oğlu Bərdəi (…-929), Əbu Bəkr Məhəmməd Abdulla oğlu Əbhəri (902-986), Yəqub Musa oğlu Ərdəbili (…-991) və başqa alimlərin adlarına bir sıra mənbələrdə rast gəlmək mümkündür. Həmçinin VIII əsrdə Azərbaycanda mötəzilik və əşarilik də yayılmışdı. Əbu Səid Bərdəi və Əbülhəsən Bərdəi mötəziliyi təmsil edən alimlərdən olmuşlar. X əsrdən başlayaraq, Ərəb xilafəti zəiflədi. Azərbaycan torpaqları XI əsrdə, artıq Səlcuqların hücumlarına məruz qalırdı. Səlcuqların hakimiyyətindən sonra Azərbaycan Atabəyləri-Eldənizlər dövləti yarandı və müstəqil inkişafa başladı. Təbriz, Marağa, Naxçıvan və digər şəhərlərin mədrəsələrində X-XI əsrlərdə dini və dünyəvi elmlər öyrədilirdi. Bağdadda 1067-ci ildə açılmış Nizamiyyə mədrəsəsində bir çox azərbaycanlı alim yetişirdi. Bu zaman digər ölkələrdən də Azərbaycana elm öyrənmək axın başlamışdı. Onlardan fiqh elmini öyrənmək üçün Mərəndə gələn Fəxrəddin Razini (XII əsr) nümunə göstərmək mümkündür. Onun tələbələrindən Təbriz nahiyəsinin qazısı Büdeyl Əli oğlu Bərzəndinin (…-1082), “Bağdad fəqihi” fəxri adını almış Əbu Ömər Osman Dərbəndinin (…-1106), vərəsəlik hüququna dair əsər yazmış Əbdüləziz Əli oğlu Uşnuhinin (…-1111), görkəmli tədqiqatçı fəqih Əbu Həfs Ömər Əhməd oğlu Zəncani Xətibinin (1098-…) və başqalarının adlarını çəkmək olar. Həmin dövrün fəqihlərindən Əbu Həfs Sührəvəndinin (1145-1234) fiqhə dair “Nemətül-fiqh” əsəri mövcuddur. Həmçinin Miyanəcilər nəslindən də XI-XII əsrlərdə görkəmli alimlər yetişmişdir. Onlardan Əbülhəsən Əli Həsən oğlu Miyanəci (…-1079) dövrünün məşhur fəqihi, onun oğlu Əbu Bəkr Məhəmməd Miyanəci də adlı-sanlı fəqih, alim və Həmədan şəhərinin qazısı idi. Azərbaycan torpaqları XIII əsrin əvvəllərində monqol tayfalarının hücumuna məruz qaldı. XIII-XIV əsrlədə hüquq məktəblərindən Marağada hənəfiliyin, Naxçıvanda şafiliyin yayılması diqqət cəlb edir. İrəvanda Hacı Mehdi İrəvani tərəfindən 1305-ci ildə mədrəsə tikilir. Nəcəfdə Badkubeyi mədrəsəsini isə 1325-ci ildə Hacı Əli Nəqi Badkübeyi inşa etdirir. Bu dövrün görkəmli fəqihlərindən “Səbtül-məsail” əsərini yazan Əminəddin Müzəffər Əbülxeyir oğlu Təbrizi Varaninin (1163-1224), “Təxricul-füru alə üsul” kitabın müəllifi Əbdülmənaqib Mahmud Əhməd oğlu Zəncaninin (1177-1258), Zəki Beyləqaninin (1186-1277), Tacəddin Ürməvinin (…-1254), Şəmsəddin Xoylunun (1187-1240) adlarını çəkmək olar. XV-XVI əsrlərdə Qaraqoyunlular, daha sonra Ağqoyunlular və Səfəvilər sülaləsi Azərbaycan torpaqlarına hakim oldular. Bu dövrdə həm Hənəfi, həm də Cəfəri hüquq məktəbinin alimləri yaşayıb yaradırdı. Aralarında elmi müstəvidə deyişmələr olur, yaranan ixtilaflar müzakirə edilirdi. Bu dövrün fəqihlərindən Mühyiddin Məhəmməd oğlu Bərdəini (…-1521) və Əhməd Məhəmməd oğlu Ərdəbilini (…-1585) qeyd etmək mümkündür. XVII-XVIII əsrlər Şah Abbasla Osmanlılar arasında gedən müharibələrin nəticəsi kimi, torpaqlarımızın bölünməsi və Rus Ordusunun buraya hücumları ilə yadda qaldı. Rəsmi dil əvvəl osmanlı ləhcəsi, sonra fars dili oldu, ərəb dilindən yalnız dini və elmi sahələrdə istifadə olunurdu. Azərbaycan xanlıqlarında şəriət məhkəmələri mühüm rol oynayırdı, fəqihlər hakim təbəqə sayılırdı. Naxçıvan, Abşeron, Gəncə, Lənkəran bölgələrində şiə, Quba, Şamaxı, Qarabağ bölgələrində sünni məzhəbi üstünlük təşkil edirdi. Bu dövrün fəqihlərindən biri Mirzə Məhəmməd Həsən oğlu Şirvani (…-1686) idi. XIX əsrdən başayaraq xanlıqlar bir-bir Çar Rusiyanın himayəsi altına keçdi və bu, istər-istəməz mədəni həyata da təsir etdi. Zaqafqaziyada 1802-ci ildə ilk rus məktəbi, daha sonra bir neçə şəhərdə qəza məktəbləri açıldı. Burada gürcü və rus dilləri, həmçinin Azərbaycan dili tədris edilirdi. Bu dövrdə yaşamış “Xəzainul-əhkam” əsərinin müəllifi Ağa Abid oğlu Fazil Dərbəndi Şirvaninin adını çəkmək olar (…-1868). İctimai-siyasi şəraitin dəyişməsi və Avropa tipli mədəniyyətin nüfuz dairəsinin genişlənməsi dini elmləri tənəzzülə uğratdı. Sonradan Sovet hakimiyyətinin gəlişi və dini təfəkkürün qadağan olunması nəticəsində dini təhsil tamamilə ləğv olundu. 1927-ci ildə Qafqazda bütün vəqflər bağlandı, şəriət məhkəmələri ləğv olundu, repressiyalar başlandı. Nəticədə, həmyerlilərimiz İraq, İran və Türkiyədə dini təhsil aldıqdan sonra orada qalmalı oldular.