(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
İnsanlar fərqliliklərin kölgəsində dayandıqda, ümumi olanı görməyə çətinlik çəkirlər. Bəşəriyyətin qəbul etdiyi fərqliliklər tarix boyu yanlış təşviqlərə, konfliktlərə, hətta dünya müharibələrinə səbəb ola biləcək gücə sahibdir. Bu fərqlər arasında ən güclü fenomen isə din fərqliliyidir. Müxtəlif dinlərin itaətkarları öz mövqelərinin doğruluqlarına inandıqları üçün bir-birlərinə dözümsüz münasibət göstərməklə ya diskriminasiyaya, ya da dini zəmində baş verən cinayətlərə səbəb olmuş, bununla da özləri də hiss etmədən millətlərarası savaşların törədilməsi tərəfdarı olan və bu proseslərdən mənfəət əldə edən qrup, yaxud qruplaşmaların alətlərinə çevrilmiş olurlar. Dövlətlərin insan hüquqlarının qorunmasına təminat verməsinə baxmayaraq, bu kimi hallar tam olaraq aradan qaldırılmır və məsələnin daha mürəkkəb tərəfi isə dini dözümsüzlük, bu zəmində yaranan konfliktlər artıq dövlətlərin sərhədlərini aşmış, dövlətlərarası problemə çevrilərək qloballaşmışdır. Tarixə nəzər saldıqda, çox aydın şəkildə görmək olur ki, milli dəyərlərin fərqliliyindən yaranan dini dözümsüzlük imperialist dövlətlərin millətlərarası münaqişələr yaratmaq uğrunda mübarizələrində əsas vasitə olmuşdur (2). Onu da qeyd etməliyik ki, əsas əxlaqi prinsip olan tolerantlıq heç bir halda milli dəyərlərin məhv edilməsi, alçaldılması anlamına gəlməməlidir. Həddindən artıq tolerantlıq fərdi olaraq dəyərsizləşməyə, məsuliyyətsizliyə səbəb ola bilər. Tolerantlıq onun kimi düşünməyənlərin mövcudluğunu qəbul etməkdir. Azərbaycana gəldikdə isə xüsusi olaraq qeyd etməli olduğumuz bəzi məqamlar var. İlk olaraq, onu bilməliyik ki, Azərbaycan tarixən milli və dini baxımdan tolerant ölkə, Azərbaycan xalqı isə tolerant bir xalq olmuş, bu fakt isə öz növbəsində, həm tarixi mənbələr, həm də müxtəlif vaxtlarda ölkəmizə gələn əcnəbi qonaqlar tərəfindən təsdiqlənmiş və təsdiqlənməkdədir (1). İstər islamaqədərki dövrdə, istərsə də İslam dininin Azərbaycan ərazisində yayılmasından sonra müxtəlif etnosların məskən saldığı bu ərazidə uzun illər qarşılıqlı etimada əsaslanan dini və milli-mədəni münasibətlər sistemi formalaşmış, burada yüksək tolerantlıq mühiti hökm sürmüşdür (4). Ölkə ərazisində tarixən müxtəlif dinlər və müxtəlif etnoslar arasında tolerantlıq mədəniyyətinin qorunub saxlanılmasında isə Azərbaycan xalqının və İslam dininin əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Hər hansı bir xalqın tolerant düşüncəyə sahibliyi onun keçmişi ilə bağlı olsa da, qorunub saxlanılması ona rəhbərlik edən şəxslərin iradəsindən asılıdır. Ulu öndərimiz Heydər Əliyev digər dinlərə qarşı dözümlülük və tolerantlıq münasibətini həmişə öz fəaliyyəti ilə sübut etmişdir. O, Azərbaycanda yaşayan bütün dini icmalara qarşı hər zaman ehtiramla yanaşmış, onların adət-ənənələrinə, dini bayramlarına hörmət bəsləmişdir. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə din və mədəniyyətlə bağlı elmi-nəzəri və praktiki əhəmiyyət kəsb edən beynəlxalq konfransların məhz ölkəmizdə keçirilməsi, dini tolerantlıqla bağlı yeni müddəaların hazırlanması Azərbaycanda dini tolerantlıq mədəniyyətinin yüksək olduğunu bir daha sübut edir. Hazırda Azərbaycanda formalaşmış dini tolerantlıq mühitinin qorunub saxlanması və onun daha da möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynayan Prezident İlham Əliyevin bu sahədə həyata keçirdiyi geniş tədbirlər təqdim olunan məqalənin əsas tədqiqat mövzusudur. Prezident İlham Əliyevin dini tolerantlığın və humanizmin möhkəmləndirilməsi sahəsində həyata keçirdiyi tədbirlər nəticəsində, respublikamızda rəsmi olaraq 525 islam, 34 qeyri-islam təmayüllü dini icma, həmçinin 11 kilsə, 6 sinaqoq fəaliyyət göstərir. Hazırda ölkəmizdə 1 802 məscid, 550-yə yaxın pir və ziyarətgah bərpa və təmir edilərək, din adamlarının ixtiyarına verilmişdir (3). Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin VI Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumunun açılış tədbirindəki çıxışında da qeyd etdiyi kimi, ölkəmizdə humanitar əməkdaşlığa dair bir çox mötəbər beynəlxalq tədbirlər – BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansının Qlobal Forumu, dünya dinləri liderlərinin Zirvə görüşü, dörd dəfə Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu, VI Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumu keçirilmişdir. Eyni zamanda, tolerantlığın, dinlərarası və mədəniyyətlərarası dialoqun təbliğinin gücləndirilməsinə dair beynəlxalq konfransların təşkil olunması, “Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzi”nin yaradılması, 2016-cı ilin “Multikulturalizm İli” elan olunması və bu ildə həyata keçirilən fəaliyyətin məntiqi davamı olaraq, Azərbaycanda 2017-ci ilin “İslam Həmrəyliyi İli” elan edilməsi, habelə Avropa dövlətlərində kilsə və məscidlərin təmiri, açılışlarının təşkili və bu kimi digər hallar Azərbaycanın Avropaya və bütün dünyaya tolerantlıq nümunəsi olduğunun sübutudur (2).