(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
19. Asrın ikinci yarısı ve 20. Asrın başlarında Rusya Müslümanları arasında önemli tartışmalardan birisi eğitim kurumlarında okutulacak derslerin hangileri olması konusundaydı. Bazı yenilikçi aydınlar geleneksel eğitim kurumlarındaki dini derslere ağırlık veren anlayışı eleştirmekte ve bu kurumlarda dünyevi derslere de yer verilmesini savunmaktaydı. “Rusya Müslümanları arasında fen bilimlerinin mektep ve medreselerin ders programlarına girmesine dair ilk çabalardan birisi Şehabeddin Mercani (1818-1889) tarafından başlatılmıştır. Akıl-vahiy ilişkisi konusunda, “şeriat hikmeti yalanlamaz” ilkesini koyan Mercani, bu görüşünü, ilk İslam ulemasının fen bilimlerine hizmetlerinden yola çıkarak temellendirip öğrencilerine anlatmaktaydı. Dolayısıyla ona göre din ile ilim birdir ve mektep ve medreselerde bunları okutmanın hiçbir mahsuru yoktur. Benzer görüşler onun öğrencileri olan; Hüseyin Feyzihani, Abdülhabir Muslimi, Abdulallam Feyizhanoğlu ve onlardan sonra gelen diğer cedidciler tarafından yoğun bir şekilde savunulmuştur.” Rusya Müslümanları arasında Kazan merkezli bu tartışmaların diğer ayağı da Azerbaycan Türkleri arasında “Bize Hansı [hangi] İlimler Lazımdır?” başlığı altında dönemin matbuat sayfalarında genişçe tartışılmıştır. Konumuz itibariyle ele aldığımız 1907’lerdeki tartışmalardan önce 1875’lerde “İlmü’l-ebdan” ve “İlmü’l-edyan” tartışmaları, Kafkasya Şeyhülislamı Ahmet Hüseyinzade, gazeteci Hasan Bey Zerdabi ve diğer fikir adamlarının da katılımıyla Ekinci gazetesinin sütunlarında tartışılmıştır. 19. asrın son çeyreğinde tartışılan İlmü’l-ebdan ve ilmü’l-edyan tartışması Bakülü din bilginlerinden Ebu Turab Ahundoğlu’nun Hayat gazetesinde “Bize Hansı [hangi] İlimler Lazımdır?” başlıklı yazısıyla 20. asrın başlarında tekrar tartışılmaya başlanmıştır. Ebu Turab, yazısında medeniyete ulaşmada şeriat ilimlerinin yeterli olacağını, ancak dünyevi ilimlerde yüksek dereceye ulaşıpta diyanet-i İslamiye’den nasip almamış olanların medeniyete ulaşmalarının mümkün olmadığını savunmuştur. Ona göre dünyevi ilimlerin öğrenilmesinde İslam dini açısından bir sakınca yoktur. Ama öncelik dini ilimlere verilmelidir ve ancak dini ilimleri öğrendikten sonra dünyevi ilimleri öğrenmek gerekir. Bu şekilde olursa dünyevi ilimler insan için fazilet sayılacaktır. Ebu Turab’ın ilk olarak Hayat gazetesinde yayımladığı bu yazısı dönemin aydınları arasında geniş yankı bulmuş ve çeşitli cevaplar yazılmıştır. Bu cevaplardan birisi aynı gazetenin başyazarlarından olan Ali Bey Hüseyinzade’nindir. Hüseyinzade, Ebu Turab’ın bazı fikirlerine katıldığını belirtmiş olsa da, onun dünyevi ilimlere karşı takındığı olumsuz tavrını yumuşak bir dille eleştirmiş, hem dini hem de dünyevi ilimlerin öğrenilmesinin gerektiğini ve bu ikisinin birbirini tamamladığını belirtmiştir. Ebu Turab’ın bu yazısına verilen en kapsamlı ve eleştiri niteliği taşıyan yazılardan birisi Ömer Faik tarafından yazılmıştır. O, Ebu Turab’ın yazısında ileri sürdüğü iddiaları teker teker ele almış ve eleştirmiştir. Ömer Faik, ilk önce hadislerde geçen “utlubu’l-ilme” ifadesindeki “ilim” kelimesinden maksadın, Ebu Turab’ın savunduğu gibi şeriat ilmi değil ulûm-u akliye olduğunu belirtmiştir. Ona göre eğer Hz. Peygamber, hadislerde ifade ettiği “ilim”den şeriat ilimlerini kastetmiş olsaydı burada “utlubu’l-fıkh” ifadesini kullanırdı. Çünkü Ömer Faik’e göre, dini ıstılahta ilm-i şeriate “ilm-i fıkıh”, genel olarak bilmeye de “ilim” denilmektedir. Ömer Faik, Ebu Turab’ın ulûm-i akliyeyi göz ardı ederek şeriat ilimlerine öncelik vermesini eleştirerek Kur’an-ı Kerim’in anlaşılması için şeriat ilimlerinden ziyade ulûm-i akliyeye ihtiyaç duyulduğunu belirtmiştir. Ona göre, Kur’an’ın akaid ahkâmına ait ciheti o kadar sade ve sahihdir ki onu öğrenmek için o kadar uzun vakit ve zahmete ihtiyaç yoktur. Ama Kur’an’ın ilm-i ruha, tarihe, hikmete, usul-i maişete, kısaca ulum-i akliyeye mahsus yerleri o kadar kapalı, çetin, tefsir ve şerhe muhtaçtır ki, bunları bilmek hakikatte çok zahmete ve vakte muhtaçtır.