(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Sovet hakimiyyəti dövründə sərt ateist ideologiyası altında yaşamış və dinsizlik siyasətinin acı bəhrəsini görmüş Sumqayıt şəhər əhalisi müstəqilliyimizi bərpa etdikdən sonra, dini-mənəvi həyata doğru yeni qədəm atmışdır. Müstəqillik mühiti cəmiyyətimizə, həqiqi mənada, dini azadlıq gətirmişdir. Dinə susamış insanlar məscid, kilsə və sinaqoqlara axışaraq, uzun müddət məhrum olduqları dini tələbatlarını ödəməyə başladılar. Uzun illər milli-mənəvi dəyərləri gizlincə yaşadan şəhər əhalisi, artıq Ramazan və Qurban bayramlarını rəsmi şəkildə qeyd etmək, əcdadlarının uzaq qərinələrdən bəri canları və qanları hesabına miras saxladıqları İslam elmləri ilə tanış olmaq imkanı qazandılar. Ancaq təəssüflər olsun ki, ateist keçmişdən miras qalmış dini savadsızlıq şəhər mühitində də mənfi tendensiyalara yol açmışdır. Cəmiyyətin dini məlumatsızlığından istifadə edən və xaricdən maliyyələşən islam və qeyri-islam yönlü missioner təşkilatlar humanitar və yalançı dini şüarlar altında gizlənərək, dövlətimizin dünyəvi xarakterini dəyişməyə, cəmiyyətdə dini ayrı-seçkilik yaratmağa, toplumda xaos və iğtişaş toxumu səpməyə, onu bir-birinə düşmənçilik mövqeyindən yanaşan müxtəlif təriqətlərə parçalanmağa – qısası, sumqayıtlılar arasında zərərli ideyalarını yaymağa çalışırlar. Belə radikal cərəyanlar dini mədəni-ideoloji əlamətlərə görə formalaşan və fərqlənən submədəniyyətlər yaradır. Tədqiqatlar zamanı Sumqayıt şəhərində dini əlamətlərə görə formalaşan submədəniyyətlərə də rast gəlinir. Azərbaycana xaricdən idxal edilən mədəniyyət və ideologiyalar əsasında yaranan submədəniyyətlərin bəziləri dini mahiyyət kəsb edir. Daha çox İslam və xristian dininin müəyyən ehkamlarına əsaslanan belə ideologiya və təriqətlər çoxluq tərəfindən biganə qarşılansa da, özlərinə xeyli tərəfdar toplaya bilmişdir. Məlumdur ki, Azərbaycanda İslamın ənənəvi təriqətləri şiəlik və sünnilik yüzillərdir ki, mövcuddur. Sovet hakimiyyəti illərində dinə qarşı aparılan siyasət nəticəsində burada etiqad xeyli zəifləmiş və əhalinin mənəvi-dini şüurunda yaranan boşluğu kommunizm ideologiyası doldura bilmədiyindən, SSRİ süqut edən kimi, xarici ölkələrdən müxtəlif dini cərəyanlar, o cümlədən müxtəlif təriqətlər, sektalar buraya axın etməyə başladılar. Onlar müxtəlif vasitələrlə bəzi insanların qəlbinə yol tapır, iradəsi zəif olan bəzi insanları öz sıralarına cəlb edirlər. Sumqayıt şəhəri də belə axınların başladığı ilk məkan olmuşdur desək, yanılmarıq. Müasir dövrdə Sumqayıtda müxtəlif dinlərə məxsus onlarca dini icma, təriqət və sektalar fəaliyyət göstərir. Onlardan bir neçəsi daha kütləvi yayılaraq, ətrafına bəlli sayda tərəfdar toplamışdır. Hər bir dini təşkilatın üzvü (fəalı), sözsüz, onun qayda və şərtlərinə tabedir. Onların həyat tərzi, davranışı, dünyagörüşü məhz aid olduğu dini təşkilatın diqtəsinə, şərtlərinə əsaslanır. Beləliklə, bu dini təşkilatlar çevrəsində və onların ideologiyasını qəbul edən insanlar arasında yeni dini təmayüllü submədəniyyətlər yaranır.