(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
İslam mədəniyyətinin inkişafında, cəmiyyətin mənəvi və əxlaqi cəhətdən zənginləşməsində dini müəssisələrin – mədrəsə, təkkə, zaviyə, xanəgah və dərgahların əhəmiyyətli rolu olmuşdur. Əsasən, şəhərlərdə və karvan yollarının üzərində, çətin keçilən dağ yollarında qurulan bu dini təsislərdə ehtiyacı olanlara, yolçulara, səyyahlara və digər ziyarətçilərə maddi və mənəvi yardım göstərilirdi. XVIII əsrin 20-ci illərində bir sıra Azərbaycan əraziləri kimi, Xalxal bölgəsi də Osmanlı hakimiyyəti altına keçmişdi. Yeni ərazilərdə Osmanlı idarəçilik prinsiplərinin həyata keçirilməsi prosesi sosial-iqtisadi həyatın bütün sahələrini əhatə edirdi. Osmanlılar bu yerlərdə əhalinin məişəti, sosial həyatı ilə sıx bağlı olmuş, məscidlərin, mədrəsələrin, vəqflərin, təkkə və zaviyələrin fəaliyyətini qanuni sənədlərlə dəstəkləmiş və lazım olan yardımı göstərmişlər. Osmanlı hakimiyyəti dövründə hələ XV-XVI əsrlərdə Xalxal ərazisində mövcud olmuş bir sıra dini təsisatlar – zaviyə və onların vəqfləri fəaliyyət göstərmişdir. Qarşılıqlı yardım və xeyriyyəçilik məqsədilə yaradılmış bu dini təsisatlar Xalxal bölgəsinin bir sıra kəndlərində də mövcud idi. Osmanlı arxiv sənədlərində Xalxal ərazisində Şeyx Nurəddin və Şeyx Bədrəddin zaviyəsi vəqfi, Şeyx Bəyazid zaviyəsi vəqfi, Həzrəti Əbu Bəkr üs-Sıddiq Əhfadı vəqfinin fəaliyyəti haqqında məlumatlar vardır. Bu məlumatlara görə, Şeyx Nurəddin və Şeyx Bədrəddin zaviyəsi Şah I İsmayılın (1501-1524) və Şah I Təhmasibin (1524-1576) verdikləri iki vəqfiyyə ilə, daha sonra isə Sultan III Əhmədin (1703-1730) verdiyi sənədə əsasən qanuni qüvvəyə minmişdir. Şeyx Bəyazit zaviyəsi isə Şeyx Bəyazid Əbu Bəkir üs-Sıddiqin nəslindən olan şəxsin adını daşımışdır. Səfəvi dövründən daha əvvəl təsis edilmiş zaviyə h. 955-də (m.1548-1549) Şah I Təhmasibin verdiyi vəqfiyyə ilə qanuniləşdirilmişdir. Həzrəti Əbu Bəkr üs-Sıddiq Əhfadı zaviyəsi XV əsrdə qurulmuş, Qaraqoyunlu Cahan şahın (1438-1467) və Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin (14531478) təsdiqlədiyi vəqfiyyə ilə fəaliyyət göstərmişdir. XVIII əsrin əvvəllərində Osmanlı sultanının verdiyi sənədlə Şeyx Əmirin idarəsində olmuşdur. XV-XVI əsrlərdə Azərbaycanın Xalxal bölgəsində yaradılmış dini-xeyriyyə müəssisələri Osmanlı hakimiyyəti dövründə də əhalinin sosial-mədəni həyatında mühüm rol oynamışdır.