(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Hər bir aborigen xalqın həmin ərazidəki tarixi köklərinin göstəricilərindən biri, heç şübhəsiz, onlara məxsus abidələr və ibadətgahların mövcudluğudur. Digər Azərbaycan əraziləri kimi, İrəvan xanlığı ərazisində də İslam dini VII əsrdən etibarən yayılmağa başlamışdır. Məhz həmin dövrdən bəri bu ərazilərdə çoxlu sayda məscid və mədrəsə fəaliyyət göstərmişdir. Bu mədrəsələrdə tanınmış müctəhidlər və din xadimləri həm tədrislə məşğul olur, həm də əsərlər yazırdılar. Azərbaycanın ən qədim elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan İrəvan şəhərində doğulub boya-başa çatmış yüzlərlə elm, mədəniyyət və din xadimi dəyərli əsərləri ilə təkcə Qafqaz xalqlarına deyil, bütünlükdə İslam dünyasına öz töhfəsini vermişdir. Onların əsərləri dünyanın müxtəlif kitabxanalarında, arxivlərində və muzeylərində qorunub saxlanılır. İrəvanda doğulub boya-başa çatan, sonra dini təhsil üçün həmin dövrdə Nəcəf, Kərbəla, Bağdad, Qahirə, Xorasan kimi İslam elm mərkəzlərinə ali dini təhsil almaq məqsədi ilə müraciət edən, sonradan müəyyən səbəblərdən həmin şəhərlərdə ömrünü başa vuran “İrəvani” soyadı ilə məhşur olan onlarca müctəhid, ayətullah və əllamə titulu daşıyan görkəmli İslam alim və fəqihləri olmuşdur. Bunların sırasında ayətullah Seyyid Əli İrəvani, ayətullah Haci Şeyx Yusif, ayətullah Məhəmməd bin Məhəmməd Baqir İrəvani, ayətullah Seyyid Əbdülməcid İrəvani, ayətullah Mirzə Əliağa İrəvani, Mirzə Fəzləli kimi tanınmış İslam alimlərinın adlarını çəkmək mümkündür. Bu gün də İslam elm mərkəzlərində əsərlərindən dərs vəsaiti kimi istifadə olunan belə alimlərin tanınması və onların qədim Azərbaycan torpağı olan İrəvan şəhərinə mənsubluğu mövzunun aktuallığını daha da artırır. Məqalədə əslən İrəvandan olub, İrəvanilər kimi məşhurlaşan İslam alimlərinin elmi şəxsiyyəti, İslam aləminə vermiş olduqları dəyərli əsərləri təhlil edilərək, onların elmi-nəzəri metodları araşdırılıb. Eyni zamanda, Qafqazda dini təhsil sahəsində İrəvan məktəbinin rolu və xarakterik xüsusiyyətləri xüsusi vurğulanmışdır. Bu gün ermənilərin cidd-cəhdlə azərbaycanlıların öz qədim əraziləri olan İrəvan şəhərindəki bütün maddi-mədəniyyət izlərini, tarixi abidələrini silməyə cəhd göstərərək, monoetnik erməni şəhəri yaratmağa çalışdıqları bir dövrdə, əslən İrəvandan olan bu böyük Azərbaycan alimlərinin tanınması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.