(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
1828-ci il fevralın 10-da Qacar sülaləsi ilə Rusiya arasında bağlanmış Türkmənçay müqaviləsinə əsasən, Araz çayı sərhəd olaraq, Azərbaycan ərazisini iki hissəyə ayırdı. Şimal hissəsi Rusiyanın, cənub hissəsi isə Qacar sülaləsinin hakimiyyəti altına keçdi. Çar hökuməti Cənubi Qafqazın yerli əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən müsəlman türklərinin dini etiqadına həssaslıqla yanaşdığına görə, müəyyən islahatlar keçirməyə başladı. Bu məqsədlə Cənubi Qafqazın əhalisinin şiə və sünni məzhəbinə qulluq edən əhalisi üçün ayrılıqda iki idarə yaratdı: Cənubi Qafqaz Şiə Ruhani İdarəsi və Cənubi Qafqaz Sünni Ruhani İdarəsi. Hər iki idarənin 115 maddədən ibarət Nizamnaməsi 1872-ci il aprelin 5-də Çar tərəfindən Krımın Yalta şəhərində Livadiya sarayında imzalandı. Hər iki idarə 1918-ci ilədək Tiflis şəhərində yerləşirdi. 1918-ci il mayın sonunda Cənubi Qafqazda Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan adlı müstəqil dövlətlər yaradıldı. Əvvəllər bütün Qafqazı əhatə edən adları qeyd olunan idarələr fəaliyyətini Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) paytaxtı olan Bakı şəhərində davam etdirməyə başladılar. 1920-ci il aprelin 28-də müstəqil AXC Sovet Rusiyasının “XI Qızıl Ordu”su tərəfindən işğal olundu və ölkənin müsəlman əhalisinin yeni dövrü başladı. Dini idarələr ləğv edildi, məscidlərin bir hissəsi bağlandı və dağıdıldı. Din xadimlərimizin çoxu repressiyaya məruz qaldı. Sağ qalanların bir hissəsi ölkəni tərk etdi, bir hissəsi isə yeni quruluşu qəbul etdi. 1872-1918-ci illərdə Tiflisdə fəaliyyət göstərmiş hər iki idarənin arxivi 1922-ci ildə Azərbaycan SSR-yə təhvil verildi. Hazırda bu sənədlər Azərbaycan Dövlət Tarix Arxivinin 288 saylı fondunda (1827-1887) Şeyxülislamlıq İdarəsinin dəftərxanasının sənədləri (162 iş), 290 saylı fondda (1872-1918) Şeyxülislamlığın əsas materialları (3884 iş), 289 saylı fondda Müftilik İdarəsinin dəftərxanasının sənədləri (118 iş), 291 saylı fondda isə Müftilik İdarəsinin (1872-1918) materialları (5195 iş) saxlanılır. Onu da qeyd edək ki, Çar hökuməti müsəlmanların anadan olması, vəfat etməsi, nikah bağlanması və boşanmaların qeydiyyatını hər iki idarəyə tapşırmışdı. Yuxarıda qeyd olunan məsələlərin statistikası məscidlərdə çox dəqiqliklə aparılırdı. Bu sənədlər fasiləsiz olaraq daim istifadə olunduğundan, yararsız hala düşdüyü üçün müəyyən vaxtlarda bərpa olunması istiqamətində işlər də görülmüşdür. Tam yararsız hala düşənlər fonddan çıxarılırdı. Apardığımız tədqiqatlardan məlum olur ki, hər iki məzhəb üçün Tiflis, Kutaisi, Yelizavetpol, Bakı, İrəvan quberniyalarında Quberniya Ali Dini məclisləri fəaliyyət göstərmişdir. Qəzalarda isə dini məzhəblərlə qazılar məşğul olurdular. Bu sənədlər arasında XIX-XX əsrlərin əvvəllərində Cənubi Qafqazda yaşamış müsəlmanların (türklər, talışlar, tatlar, avarlar və başqa xalqlar, etnik qruplar) din xadimləri və ali zümrəsinə mənsub şəxslər haqqında qiymətli materiallar vardır. Onların bir çoxu araşdırılmalı, tədqiq edilərək nəşr olunmalıdır.