(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
XIX əsrin ortalarından başlayaraq, Azərbaycanda maarifçilik hərəkatı yüksəliş mərhələsinə qədəm qoydu. Maarifçilik ideyaları Azərbaycana Qərbi Avropadan tarixən bir az gec gəlməyə başlasa da, inkişaf müddəti uzun tarixi dövr keçməmişdir. Daha dəqiq desək, qısa bir zamanda maarifçilik ideyalari sürətlə inkişaf etmişdir. Bu ideyaların geniş sürətlə yayılması, nəinki cəmiyyətimizin kişi nümayəndələrinin üzərinə düşdü, eyni zamanda, bu məsələdə Azərbaycan qadınlarının elmə, təhsilə, inkişafa, mədəniyyət və incəsənətə olan töfhələri hələ o dövr üçün xalqımızın milli mədəni inkişafına nə qədər böyük bir ərməğan etdiklərini açıq şəkildə göstərmişdir. Həmin bu qadınlar, eyni zamanda, özlərindən sonra maarifçi, ziyalı qadınlar nəslinin formalaşmasında böyük bir iz buraxmışlar. Bununla da onlar sübut etməyə çalışmışlar ki, Azərbaycan qadınları həm evinə, ailəsinə, övladlarına fədakar və qayğıkeş ana ola bildikləri kimi, xalqımızın elmi, mədəni inkişafında da eyni əzm və həvəslə fəaliyyət göstərməyi bacarırlar. Azərbaycan qadınları bu mübariz hərəkatda da mühüm rol oynamışlar. XIX əsrin ortalarından başlayan maarifçilik hərəkatı yüksəliş mərhələsinə keçdikdən sonra, ölkədə bir çox nüfuzlu cəmiyyət yaranmağa başladı. Tiflisin intellektual mühitində yetişən ziyalı nəsil bu müddətdə qabaqcıl maarifçilik ideyalarının Azərbaycanda yayılması istiqamətində böyük rol oynadı. Həmin dövrlərdə Bakıda mədəni-maarif sahəsində bir-birinin ardınca «Nəşri-Maarif», «Nicat», «Şəfa», «Qafqaz Müsəlman Qadınları Xeyriyyə Cəmiyyəti», «Müqəddəs Nina» və «Müqəddəs Ripsimi» rus qadın xeyriyyə cəmiyyətləri yaranmışdı. Şübhəsiz ki, bu cəmiyyətlər maarifçilik ideyalarının daha sürətlə inkişafına güclü təkan verir, cəmiyyətin qadın üzvlərini mədəni inkişaf sahəsində daha aktiv rol oynamağa sövq edirdi. Belə bir zamanda ölkənin müxtəlif şəhərlərində qadın cəmiyyətləri də yaranmağa başladı. Faktlar göstərir ki, tariximizin məlum repressiya dövru olmasaydı, bu cür tanınmış fədakar, tərəqqipərvər, maarifçi qadınlarımızın xalqımızın elmi mədəni inkişafında hələ nə qədər saysız-hesabsız uğurları ola bilərdi. Qadınlarımızı elmə, təhsilə, inkişafa səsləyən, cəmiyyətdə haqq və hüquqlarını bilməyə təbliğ edən zərif cinsin nümayəndələri özləri böyük əzablar görsələr də, bir məşəltək yollarından dönmədən ömürlərinin sonunadək cəmiyyətimizi zülmətdən nura çıxarmağa çalışmışlar. Xeyriyyə cəmiyyətləri, qızməktəbləri, naşirlik, publisistik fəaliyyətləri ilə təhsil və tərbiyənin hərtərəfli inkişafına çalışan Azərbaycanın maarifçi qadınları maarifçilik tariximizin qurur mənbəyidirlər.