(untitled) (“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu, 2019)
Məhəmməd Peyğəmbərin vəfatından sonra hakimiyyətə gələn xəlifələr İslam dinini yaymaq məqsədi ilə başladılan fəth hərəkətlərini davam etdirmişlər. Bu fəaliyyətin bir hissəsi də Azərbaycan ilə əlaqədar olmuşdur. Hər bir dövlətin olduğu kimi, Ərəb xilafətinin də özünəməxsus idarə sistemi var idi ki, bu idarə sistemi bütün bölgələrdə aşağıdan-yuxarı eyni idi. Ərəb xilafətinin, xüsusən köç və iskan siyasətini araşdıraraq aşağıdakı qənaətə gəldik. Araşdırmamızın nəticəsi olaraq və göstərdiyimiz tarixi qaynaqları da dəyərləndirərək, belə nəticəyə gəlmək olar ki, ərəblərin Azərbaycana gəlişini və onun nəticələrini iki mərhələyə bölmək mümkündür. Birinci mərhələ raşidi xilafəti zamanında olan hərəkətlərdir ki, bu zaman ordunun gəliş forması, buradakı hərəkətləri, xalqla olan münasibətləri, buraxdıqları təəssüratlar, dini həssaslıq və idarə metodlarıdır. Belə ki, bunun nəticəsində ilk dövrlərdə yerli əhali onları çox yaxşı qarşılamış, qısa bir zaman kəsiyində aralarında bərabər yaşamağa başlamış, hətta onların dillərini və dinlərini öyrənmişdilər. Yəni bir sözlə, bu ilk mərhələdə siyasi, mədəni və iqtisadi bir problem olmamışdır. İkinci mərhələ adlandırdığımız Əməvilər və Abbasilər zamanı yerli əhalinin ərəb idarəsinə münasibəti və baxışı tamamilə dəyişilmişdir. Bunun da səbəbi gələn ordunun buradakı hərəkətləri, təyin olunan valilərin özbaşınalığı, xilafətin tətbiq etdiyi vergi, idarə, sosial və köç siyasəti idi. Həmçinin buraya gələn ərəblərin bir müddət sonra yerli əhalini həm dini, həm də insani baxımdan ikinci sinif insanı olaraq görmələri və ona görə dəyər-qiymət vermələri cəmiyyətdə etirazlara gətirib çıxarmışdır.